“Rang” và “rang” hay “nấu” và “rang”?

Chương trình Vua Tiếng Việt, yêu cầu người chơi điền từ để hoàn thiện ngữ liệu: “Trâu ... heo nở”. Người chơi không điền được nên “bỏ qua”; đáp án của Chương trình là: “Trâu teo, heo nở”. Nhân đây, cố vấn Vua Tiếng Việt phân tích mở rộng thêm:

“Có câu tục ngữ: Chàng rể chớ rang thịt trâu, nàng dâu chớ rang cơm nguội. Bởi vì sao? Khi rang, thịt trâu nó ngót, và cơm nguội cũng vậy, rang nó teo đi. Cho nên nếu chàng rể rang thịt trâu rất dễ bị nghi là ăn vụng; ngược lại, nàng dâu mà rang cơm nguội cũng dễ bị đánh giá là ăn trong khi rang”.

Tại sao lại có chuyện “rang thịt trâu” ở đây? Vị cố vấn lỡ miệng nói nhầm chăng? Nhưng “nhầm” sao lại nhất quán tới ba lần “rang thịt trâu”?

Chúng tôi thử tìm kiếm trên Google với các từ khóa Chàng rể chớ rang thịt trâu..., thì hầu hết đều cho kết quả: “Làm rể chớ xáo thịt trâu, làm dâu chớ đồ xôi lại”. Duy nhất trang Tạp chí điện tử Người Đô Thị (nguoidothi.net.vn) hiển thị tít bài “Chàng rể chớ rang thịt trâu...”. Hóa ra đây là bài viết của chính vị cố vấn Vua Tiếng Việt, được đăng từ 10/3/2017, trong đó có đoạn: “Thịt trâu mà đem rang hay kho đều bị hao ngót đi nhiều. Cả một “lô” thịt trâu mua về, rang chỏng đổ ra cũng chỉ đầy một đĩa cỡ vừa thôi...”. Như vậy đã không có chuyện nhầm. Dị bản mà vị cố vấn đưa ra là: Chàng rể chớ rang thịt trâu, nàng dâu chớ rang cơm nguội. Theo chúng tôi, mấy chữ “rang thịt trâu” ở vế đầu không ổn.

Về mặt văn bản, tra cứu trong Kho tàng tục ngữ người Việt (Nguyễn Xuân Kính chủ biên), thì dị bản: Làm rể chớ nấu thịt trâu, làm dâu chớ đồ xôi lại, được nhiều sách ghi nhận nhất (đa số xuất bản trước 1945, gồm: An Nam tục ngữ - Vũ Như Lâm; Tục ngữ ca dao - Phạm Quỳnh; Nam âm sự loại - Vũ Công Thành; Tục ngữ phong dao - Nguyễn Văn Ngọc...). Tiếp đến là các bản: Chàng rể chớ nấu thịt trâu, nàng dâu chớ đồ xôi lại; Chàng rể chớ luộc thịt trâu, nàng dâu chớ đồ xôi lại; Làm rể chớ kho thịt trâu, nàng dâu chớ đồ xôi lại...

Ngoài ra, trong thực tế còn tồn tại các dị bản: Chàng rể chớ nấu thịt trâu, nàng dâu chớ rang cơm nguội; Chàng rể chớ xáo thịt trâu, nàng dâu chớ rang cơm nguội; Làm rể chớ nấu thịt trâu, làm dâu chớ đồ xôi lại,...

Chúng ta nhận thấy gì qua một số dị bản trên đây? Đó là tính đăng đối chặt chẽ cả về bằng trắc lẫn ngữ nghĩa của các cặp: nấu >< đồ; luộc >< đồ; nấu >< rang; xáo >< rang; rể >< dâu; thịt trâu >< cơm nguội...

Bản rang – rang làm hỏng thế đối vì lặp lại cùng một động từ, khiến cấu trúc mất đi tính phân biệt vốn có của tục ngữ dân gian. Thứ nữa, trong câu tục ngữ, dân gian thiết lập một cặp tương ứng về cách chế biến: thịt trâu thường gắn với nấu, xáo..., còn cơm/xôi gắn với rang, đồ... Trong khi vị cố vấn lại trình làng một cách chế biến, một món ăn xa lạ, đó là “rang thịt trâu” → “thịt trâu rang”. Gọi là “xa lạ” bởi trong tiếng Việt, “rang” thường được hiểu theo nghĩa thông dụng là: cho thực phẩm vào chảo/ nồi, gia nhiệt rồi đảo liên tục cho chín. Đây chính là “rang” với nghĩa chính xác trong “rang cơm nguội”. Thịt trâu hầu như không phải là loại thực phẩm thường được chế biến theo cách này.

Như vậy, xét trên cả ba phương diện: tư liệu văn bản, cấu trúc đăng đối và ý nghĩa thực tế, dị bản “Chàng rể chớ rang thịt trâu, nàng dâu chớ rang cơm nguội” khó có thể chấp nhận. Việc thay “nấu”, “xáo” bằng “rang” ở vế đầu không chỉ làm hỏng thế đối, mà còn đưa vào câu tục ngữ một cách chế biến không điển hình, xa lạ với kinh nghiệm ẩm thực dân gian.

Chúng ta chỉ chấp nhận các dị bản mà vế đầu là: “nấu thịt trâu”, “xáo thịt trâu”,... vì chúng thỏa mãn được yêu cầu chính xác về nội dung, sự đăng đối về kết cấu của câu tục ngữ. Cũng cần nói thêm, tuy không đến nỗi hỏng như bản “rang thịt trâu”, nhưng bản “luộc thịt trâu” không hay, và không được chính xác lắm, vì thực tế hầu như không ai làm món này.

Tham khảo: Trang cadao.me có đưa ra một số dị bản:

- Làm rể chớ xào thịt trâu, Làm dâu chớ đồ xôi lại. Chữ “xào” ở đây không sai về nghĩa, nhưng hỏng về bằng trắc.

-Làm rể chớ xào thịt trâu/ Làm dâu chớ xào rau muống. Bản này hai vế đều bị lặp lại chữ “xào”, hỏng tương tự như “rang” và “rang”. Mặt khác, cadao.me đưa “rau muống” vào và giải thích: “Thịt trâu và rau muống khi chế biến qua lửa sẽ ngót lại rất nhiều, nên người xào hai món này dễ bị hiểu lầm là ăn vụng”, là hỏng. Bởi vì rau muống cũng không phải là loại rau điển hình cho sự “ngót lại”, và càng không đủ sức tạo nên sự đối sánh tương xứng với “thịt trâu”.

Mẫn Nông (CTV)