Phát huy giá trị di sản văn hóa từ cộng đồng

Bằng tâm huyết và tình yêu với di sản văn hóa của địa phương, cộng đồng dân cư, các nghệ nhân – những người trực tiếp nắm giữ, thực hành di sản hàng ngày vẫn đang nỗ lực “giữ lửa” và “truyền lửa” nét đẹp văn hóa cho lớp thế hệ sau. Để từ đó, di sản không chỉ tiếp tục được bảo tồn mà còn ngày càng lan tỏa, phát huy giá trị trong đời sống đương đại.

Cây bông - điểm nhấn quan trọng trong lễ hội Pồn Pôông của người Mường xã Sao Vàng.

Thôn Ba Ngọc, xã Sao Vàng có đồng bào dân tộc Mường sinh sống. Ông Lương Xuân Hồng - một trong những người tâm huyết với việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Mường, cho biết: "Quá trình hình thành và phát triển trên mảnh đất này, bà con dân tộc Mường đã sáng tạo nên những giá trị văn hóa độc đáo và đa dạng, từ phong tục, tập quán, lễ hội, các làn điệu dân ca, dân vũ, trò chơi dân gian... Trong những năm qua, các giá trị văn hóa này còn được người dân mang đi biểu diễn trong các dịp lễ hội ở nhiều địa phương trong tỉnh như: lễ hội đền thờ Lê Hoàn (xã Xuân Lập), lễ hội Lam Kinh (xã Lam Sơn)... Qua đó, không chỉ quảng bá di sản đến đông đảo du khách mà còn để di sản ngày càng phát huy được giá trị trong đời sống hàng ngày".

Tại đây, lễ hội Pồn Pôông thường được người dân tổ chức vào dịp đầu xuân năm mới, lễ xuống đồng, Tết Thanh minh, lễ hội mừng cơm mới. Trong lễ hội, phần múa hát quanh cây bông là nghi thức trung tâm và đặc sắc nhất. Các động tác múa hát quanh cây bông gắn liền với đời sống người dân như phát nương làm rẫy, làm cửa, làm nhà, trồng bông, dệt vải, săn bắt thú rừng... Lễ hội Pồn Pôông được gìn giữ và tổ chức thường xuyên không chỉ nâng cao đời sống tinh thần cho người Mường và tạo niềm tin, hy vọng cho một năm mới tốt lành, mà còn góp phần tăng tình đoàn kết trong cộng đồng.

“Hệ thống di sản văn hóa phi vật thể không tồn tại một cách độc lập mà do con người tạo ra. Các nghi lễ, lễ hội, phong tục tập quán, ẩm thực... đều xuất phát từ tri thức và kỹ năng được lưu giữ trong trí nhớ con người, bởi vậy chỉ khi được thực hành và truyền đạt thường xuyên thì di sản mới được gìn giữ và phát huy giá trị. Cũng bởi vậy, cho nên trong thời gian qua, ngoài tích cực sưu tầm các giá trị văn hóa phi vật thể của người Mường như hát xường, đánh cồng chiêng, các phong tục tập quán xã hội để truyền dạy lại cho lớp trẻ, những người am hiểu bản sắc văn hóa Mường trong thôn còn tăng cường thành lập các đội văn nghệ hoạt động thường xuyên và tích cực biểu diễn phục vụ người dân trong thôn. Thôn còn tích cực tuyên truyền vận động người trẻ tham gia vào hoạt động gìn giữ, bảo tồn văn hóa để tránh nguy cơ mai một” - ông Hồng chia sẻ.

Tại di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ (xã Tây Đô), nhờ có sự chung tay của cả cộng đồng mà bao năm qua di sản không chỉ được “giữ” nguyên vẹn khỏi sự xuống cấp mà còn được “thổi hồn” sức sống mới, là điểm đến thu hút đông đảo khách du lịch. Bà Nguyễn Thị Hoa, người dân sinh sống quanh khu vực Thành Nhà Hồ, chia sẻ: “Với người dân chúng tôi, Thành Nhà Hồ và các di sản xung quanh vùng phụ cận luôn có vai trò quan trọng trong đời sống. Chính vì vậy, mỗi người dân đều có trách nhiệm giữ gìn cảnh quan môi trường không xâm phạm hay xả rác xung quanh di tích và tích cực quảng bá để di tích ngày càng lan tỏa giá trị trong đời sống hàng ngày. Ngoài ra, các câu lạc bộ nghệ thuật vùng di sản như: tuồng làng Bèo, chèo Xuân Áng cũng tích cực tập luyện, biểu diễn ở Thành Nhà Hồ nhằm tạo thêm sức hấp dẫn du khách khi đến tham quan, trải nghiệm.

Khẳng định cộng đồng giữ vai trò trung tâm trong việc bảo tồn di sản Thành Nhà Hồ, ông Trịnh Hữu Anh, Phó Giám đốc Ban Quản lý di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh, cho biết: "Cộng đồng là những người đóng vai trò chủ chốt trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Chính vì vậy, chúng tôi đã tích cực khuyến khích cộng đồng tham gia từ việc giám sát, gìn giữ đến khai thác du lịch; động viên, khích lệ Nhân dân sưu tầm, hiến tặng hiện vật sưu tầm được cho cơ quan chuyên môn quản lý; chủ động phối hợp với các trường học tổ chức thi tìm hiểu về di sản, trải nghiệm kỹ thuật xây thành, thi vẽ tranh, thuyết minh “Em làm hướng dẫn viên du lịch”... tại Thành Nhà Hồ".

Mảnh đất xứ Thanh là nơi hội tụ một hệ thống di tích, lễ hội, trò diễn dân gian, loại hình nghệ thuật truyền thống vô cùng phong phú và giàu giá trị. Đáng chú ý là nhờ sự chung tay góp sức của cả cộng đồng trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị mà nhiều di sản đã vượt khỏi giới hạn địa phương để trở thành tài sản chung của nhân loại, như di sản Thành Nhà Hồ; các di tích quốc gia đặc biệt như Lam Kinh, đền Bà Triệu... Không chỉ vậy, các di sản văn hóa còn trở thành sản phẩm du lịch vô cùng độc đáo, góp phần thu hút khách du lịch về với mảnh đất xứ Thanh, từ đó đóng góp tích cực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Bài và ảnh: Nguyễn Đạt