Nút thắt khó gỡ

Việc các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran kết thúc mà không đạt được thỏa thuận nào cho thấy sự va chạm sâu sắc giữa các lợi ích chiến lược, nhận thức an ninh và cấu trúc quyền lực khu vực. Trong bối cảnh Trung Đông đang ở trạng thái mong manh, thất bại này không đơn thuần là một bước lùi ngoại giao, mà có thể trở thành chất xúc tác cho những biến động rộng lớn hơn, từ an ninh, năng lượng đến trật tự quốc tế.

Đàm phán Mỹ-Iran kết thúc mà không đạt được thỏa thuận nào. Ảnh: Getty Images

Bế tắc từ những khác biệt nền tảng

Cốt lõi của sự đổ vỡ trong đàm phán nằm ở chỗ hai bên tiếp cận vấn đề từ những hệ quy chiếu hoàn toàn khác nhau. Mỹ đặt ưu tiên tuyệt đối vào việc ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân, coi đây là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh khu vực và lợi ích toàn cầu. Trong khi đó, Iran nhìn nhận chương trình hạt nhân như một phần của quyền chủ quyền và là công cụ răn đe chiến lược trong môi trường an ninh bất ổn.

Khoảng cách này thể hiện rõ trong các đề xuất cụ thể. Washington đưa ra một loạt yêu cầu mang tính cấu trúc, bao gồm tháo dỡ cơ sở hạ tầng hạt nhân, hạn chế năng lực tên lửa và chấm dứt hỗ trợ cho các lực lượng đồng minh trong khu vực. Đổi lại, Mỹ chỉ đề xuất dỡ bỏ một phần lệnh trừng phạt, kèm theo cơ chế giám sát nghiêm ngặt. Ngược lại, Tehran yêu cầu những cam kết bảo đảm mang tính toàn diện hơn: dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh cấm vận, công nhận quyền phát triển hạt nhân, rút lực lượng Mỹ khỏi khu vực, đồng thời duy trì vai trò kiểm soát các tuyến đường chiến lược như eo biển Hormuz.

Những yêu cầu này không chỉ khác biệt về nội dung, mà còn xung đột về logic chiến lược. Mỹ tìm cách giảm thiểu năng lực cứng của Iran, trong khi Iran lại coi chính những năng lực đó là điều kiện để đảm bảo an ninh. Khi cả hai bên đều đặt ra “lằn ranh đỏ” khó nhượng bộ, không gian thỏa hiệp gần như bị triệt tiêu.

Bên cạnh đó, yếu tố chính trị nội bộ cũng góp phần làm cứng hóa lập trường. Tại Mỹ, áp lực từ giới chính trị và tài chính buộc chính quyền phải thể hiện lập trường cứng rắn. Trong khi đó, tại Iran, việc nhượng bộ trước sức ép bên ngoài có thể bị coi là dấu hiệu suy yếu, ảnh hưởng đến tính chính danh của chính quyền. Hệ quả là cả hai phía đều có xu hướng tuyên bố “chiến thắng” về mặt hình thức, mặc dù thực chất không đạt được tiến triển đáng kể.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của các vấn đề khu vực trong tiến trình đàm phán. Ngoài hạt nhân, các bên còn bất đồng sâu sắc về kiểm soát eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới. Việc Iran muốn duy trì quyền kiểm soát và thu phí đối với tuyến đường này không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là đòn bẩy chiến lược. Đối với Mỹ và các đồng minh, điều này lại bị xem là rủi ro đối với tự do hàng hải.

Trong bối cảnh các cuộc tấn công tại khu vực vẫn tiếp diễn, đặc biệt liên quan đến các lực lượng ủy nhiệm, môi trường đàm phán càng trở nên thiếu tin cậy. Sự thiếu vắng một nền tảng lòng tin tối thiểu khiến các đề xuất dù có tính khả thi về kỹ thuật cũng khó được chấp nhận về mặt chính trị.

Phó Tổng thống J.D. Vance dẫn đầu phái đoàn của Mỹ trong hòa đàm với Iran. Ảnh: Getty Images

Nguy cơ leo thang và tác động lan tỏa toàn cầu

Thất bại của đàm phán không dừng lại ở khía cạnh song phương, mà mở ra nguy cơ leo thang xung đột trên quy mô khu vực. Trung Đông vốn là một hệ thống an ninh đan xen, nơi các xung đột song phương dễ dàng lan rộng thông qua mạng lưới liên minh và đối đầu chồng chéo.

Các cuộc tấn công đã vượt ra ngoài phạm vi hai quốc gia, ảnh hưởng đến nhiều nước có sự hiện diện quân sự của Mỹ như Các Tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE), Bahrain, Qatar, Kuwait hay Jordan. Điều này làm gia tăng nguy cơ “quốc tế hóa” xung đột, khi các quốc gia này buộc phải điều chỉnh lập trường để bảo vệ lợi ích an ninh của mình.

Đáng chú ý, các nước vùng Vịnh đang thể hiện vai trò ngày càng rõ nét. Ả Rập Xê Út và UAE, mặc dù chưa trực tiếp tham chiến, đã gia tăng hỗ trợ cho Mỹ thông qua các hình thức gián tiếp như cung cấp cơ sở quân sự, gây sức ép kinh tế hoặc chuẩn bị các kịch bản can thiệp. Tuy nhiên, cách tiếp cận của hai nước này không hoàn toàn đồng nhất: Riyadh có xu hướng cứng rắn hơn về mặt an ninh, trong khi Abu Dhabi tỏ ra thận trọng, ưu tiên công cụ kinh tế nhưng vẫn để ngỏ khả năng sử dụng sức mạnh quân sự nếu cần thiết.

Ở cấp độ toàn cầu, tác động rõ rệt nhất thể hiện qua thị trường năng lượng. Bất ổn tại eo biển Hormuz, nơi từng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ thế giới, đã làm gián đoạn dòng chảy năng lượng và đẩy chi phí vận tải tăng vọt. Điều này tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với giá dầu và khí đốt, đặc biệt trong bối cảnh thị trường vốn đã nhạy cảm sau nhiều cú sốc trước đó.

Châu Âu là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Giá khí đốt tăng mạnh, dự trữ thấp và chi phí hậu cần leo thang khiến nguy cơ khủng hoảng năng lượng trở nên hiện hữu. Nếu xung đột kéo dài, kịch bản giá năng lượng tăng đột biến không phải là điều xa vời, kéo theo hệ lụy đối với tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội.

Trong khi đó, Mỹ đứng trước bài toán kép: vừa phải duy trì áp lực chiến lược đối với Iran, vừa phải kiểm soát tác động tiêu cực đến kinh tế trong nước. Những biến động trên thị trường tài chính và năng lượng có thể làm gia tăng bất mãn trong xã hội, tạo thêm áp lực chính trị đối với chính quyền.

Một hệ lụy khác ít được chú ý nhưng không kém phần nghiêm trọng là nguy cơ khủng hoảng di cư. Kinh nghiệm từ năm 2015 cho thấy, bất ổn tại Trung Đông có thể nhanh chóng chuyển hóa thành làn sóng người tị nạn quy mô lớn hướng về châu Âu. Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều quốc gia vẫn chưa hoàn toàn phục hồi sau các khủng hoảng trước, một làn sóng di cư mới có thể gây ra những căng thẳng chính trị và xã hội đáng kể.

Rõ ràng, thất bại của đàm phán Mỹ-Iran không chỉ là một sự kiện ngoại giao riêng lẻ, mà là biểu hiện của sự bế tắc trong việc xử lý các xung đột phức hợp hiện nay. Nó cho thấy giới hạn của các cơ chế đàm phán truyền thống khi đối mặt với những vấn đề mang tính cấu trúc, nơi lợi ích an ninh, chính trị và kinh tế đan xen chặt chẽ.

Quan trọng hơn, sự kiện này đặt ra câu hỏi về khả năng kiểm soát leo thang trong một môi trường quốc tế ngày càng phân mảnh. Khi các kênh đối thoại không mang lại kết quả, nguy cơ các bên chuyển sang các biện pháp cứng rắn hơn là điều khó tránh khỏi. Và trong một khu vực nhạy cảm như Trung Đông, mọi bước đi sai lầm đều có thể kéo theo những hệ lụy vượt xa phạm vi ban đầu.

Do đó, việc không đạt được thỏa thuận có thể được xem là một bước lùi tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nó làm gia tăng bất định chiến lược, làm suy yếu các cơ chế kiểm soát xung đột và mở rộng không gian cho những kịch bản tiêu cực. Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là liệu các bên có thể quay lại bàn đàm phán hay không, mà là liệu họ có thể làm điều đó trước khi các động lực leo thang vượt khỏi tầm kiểm soát.

Hùng Anh (CTV)