Mỹ-Iran: “Khoảng lặng chiến thuật” thay vì hòa bình thực chất

Cuộc khủng hoảng tại Trung Đông đang bước vào một giai đoạn đặc biệt phức tạp khi nhiều điểm nóng khu vực không chỉ tồn tại riêng lẻ mà ngày càng chồng lấn, tác động qua lại lẫn nhau. Khởi nguồn từ những đụng độ mang tính khu vực, tình hình đã nhanh chóng phát triển thành một cuộc cạnh tranh địa chính trị rộng lớn hơn. Từ đối đầu trực tiếp giữa Mỹ và Iran xoay quanh eo biển Hormuz đến xung đột giữa Israel và Hezbollah tại Lebanon, tất cả đang tạo nên một thế đối đầu đa tầng nấc với nguy cơ leo thang luôn hiện hữu. Lệnh ngừng bắn tạm thời kéo dài hai tuần giữa Iran với Mỹ và Israel, được cho là do Pakistan làm trung gian, từng tạo ra kỳ vọng về khả năng hạ nhiệt căng thẳng và mở ra cơ hội nối lại đàm phán. Tuy nhiên, những diễn biến tiếp theo cho thấy đây không phải là bước tiến tới hòa bình, mà chỉ là một khoảng “nghỉ chiến thuật” trong một cuộc đối đầu phức tạp và kéo dài.

Ngừng bắn và phong tỏa hải quân: Nguy cơ một cuộc chiến không hồi kết tại Iran. Ảnh: Bankingnews.

Ngừng bắn nhưng không ngừng đối đầu

Vòng đàm phán đầu tiên sau thỏa thuận nhanh chóng rơi vào bế tắc, không đạt được bất kỳ đột phá đáng kể nào. Trên thực địa, căng thẳng vẫn tiếp diễn trên cả hai mặt trận quân sự và chính trị.

Washington gia tăng sức ép bằng cách áp đặt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, qua đó siết chặt vòng vây kinh tế. Đáp lại, Tehran phát đi thông điệp cứng rắn khi tạm thời đóng cửa eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới, dù trước đó vừa tuyên bố mở lại. Chuỗi hành động này cho thấy một thực tế: lệnh ngừng bắn không đồng nghĩa với giảm căng thẳng, mà chỉ là cách quản lý xung đột trong khi các bên tiếp tục sử dụng các công cụ sức mạnh để gây sức ép lẫn nhau.

Một chiếc thuyền của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran tham gia tuần tra tại eo biển Hormuz, tháng 4 năm 2026. Ảnh: Getty.

Thông báo về một lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Iran với Mỹ và Israel, từng làm dấy lên kỳ vọng về khả năng kiểm soát leo thang và nối lại đàm phán. Tuy nhiên, thực tế nhanh chóng cho thấy đây không phải là một thỏa thuận hòa bình, mà chỉ là một “khoảng lặng chiến thuật”.

Các vòng đàm phán sau đó không đạt được đột phá. Trên thực địa, Mỹ và Iran duy trì các biện pháp gây sức ép, trong khi, xung đột vẫn tiếp diễn ở cường độ thấp: Israel tiếp tục không kích, Hezbollah đáp trả. Thực tế này phản ánh rõ nét tính chất mong manh của các thỏa thuận hiện nay: ngừng bắn không đồng nghĩa với chấm dứt xung đột, mà chỉ là cách để các bên tránh một cuộc chiến toàn diện trong khi tiếp tục điều chỉnh chiến lược.

Eo biển Hormuz: tâm điểm của đối đầu chiến lược

Song song với mặt trận Israel – Lebanon, căng thẳng Mỹ – Iran tại eo biển Hormuz lại trở thành tâm điểm mới. Sau tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tạm dừng các cuộc tấn công, Iran đã nhanh chóng siết chặt kiểm soát khu vực này.

Các động thái như bắt giữ tàu thương mại, nổ súng cảnh cáo và gây gián đoạn hàng hải cho thấy Tehran sẵn sàng sử dụng lợi thế địa lý để tạo sức ép. Trong khi Iran cáo buộc các tàu vi phạm quy định, Mỹ lại coi đây là hành động “cướp biển”, làm gia tăng căng thẳng trên biển.

Eo biển Hormuz: “Vũ khí răn đe hạt nhân" của Iran. Ảnh: Reuters.

Đáng chú ý, dù cả hai bên đều đề cập đến một lệnh ngừng bắn, nhưng trên thực tế, Mỹ vẫn duy trì phong tỏa hải quân, điều mà Iran xem là hành động chiến tranh. Tình trạng “vừa đối đầu, vừa ngừng bắn” này đang đẩy khu vực vào trạng thái bất ổn khó lường.

Hệ quả đã nhanh chóng lan rộng ra toàn cầu khi giá dầu vượt mốc 100 USD/thùng và hoạt động vận tải biển suy giảm đáng kể. Điều này cho thấy chỉ cần một biến động nhỏ tại Hormuz cũng đủ gây chấn động thị trường năng lượng thế giới.

“Ngoại giao bằng sức mạnh” và chiến lược leo thang có kiểm soát

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang theo đuổi chiến lược kết hợp giữa áp lực và đối thoại, một dạng “ngoại giao cưỡng ép”. Các công cụ quân sự, kinh tế và truyền thông được sử dụng song song nhằm buộc Iran phải nhượng bộ. Đáng chú ý, các tuyên bố cứng rắn về khả năng tấn công hạ tầng năng lượng của Iran liên tục xen kẽ với lời kêu gọi đàm phán, tạo ra trạng thái “mập mờ có chủ đích”. Đây không phải là sự mâu thuẫn, mà là cách Washington duy trì đòn bẩy chiến lược.

Tuy nhiên, chính sách này đang bộc lộ những giới hạn đáng kể. Một mặt, Tổng thống Trump khẳng định không vội vàng đạt thỏa thuận và sẵn sàng chờ “một thỏa thuận tốt nhất”. Nhưng mặt khác, thực tế lại cho thấy áp lực ngày càng gia tăng: Giá năng lượng tăng cao gây ảnh hưởng đến nền kinh tế Mỹ; Dư luận trong nước ngày càng hoài nghi về hiệu quả của chiến dịch; Các tuyên bố cứng rắn xen lẫn kêu gọi đối thoại tạo ra hình ảnh thiếu nhất quán...

Đối đầu Mỹ – Iran: Bài toán chiến lược và sức ép chính trị với Tổng thống Donald Trump. Ảnh: Bankingnews.

Đáng chú ý, giới quân sự Mỹ đã chuẩn bị các phương án tấn công mới nếu lệnh ngừng bắn sụp đổ, tập trung vào năng lực kiểm soát Hormuz của Iran. Các mục tiêu tiềm năng bao gồm tàu tấn công nhanh, tàu rải thủy lôi và các hệ thống phòng thủ ven biển. Thậm chí, các phương án nhắm vào hạ tầng năng lượng hoặc cá nhân lãnh đạo quân sự Iran như Tư lệnh lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) Ahmad Vahidi cũng được cân nhắc - một bước leo thang đầy rủi ro.

Iran: chiến lược bất đối xứng và tính toán dài hạn

Ở chiều ngược lại, Iran tiếp cận cuộc khủng hoảng với tâm thế của một “cuộc chiến sinh tồn”. Từ góc nhìn của Tehran, sức ép từ Mỹ không chỉ nhằm thay đổi hành vi, mà còn đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của chế độ. Đối mặt với sức ép, Iran lựa chọn cách tiếp cận thận trọng nhưng cứng rắn. Tehran từ chối tham gia đàm phán trong điều kiện bị phong tỏa và đe dọa quân sự, cho rằng điều đó thiếu công bằng.

Từ góc nhìn của Tehran, việc nhượng bộ trước áp lực sẽ dẫn đến những yêu cầu tiếp theo. Ảnh: Bankingnews.

Thay vào đó, Iran tận dụng chiến lược bất đối xứng: kiểm soát eo biển Hormuz, sử dụng năng lực tên lửa - UAV và mạng lưới đồng minh khu vực để tạo đòn bẩy. Việc duy trì sức ép ngay cả trong thời gian ngừng bắn cho thấy Tehran không chấp nhận bị đặt vào thế bị động. Biên tập viên Nic Robertson của kênh CNN, bình luận rằng Iran đang nổi lên như một “nhà lãnh đạo” bất ngờ trong trò chơi mạo hiểm với Mỹ. Hải quân Iran có thể đã chịu tổn thất và kho tên lửa cũng như máy bay không người lái có thể bị suy yếu, nhưng họ cho thấy sự kiên cường trong cuộc chiến mà các nhà lãnh đạo nước này coi là sống còn.

Bên cạnh đó, yếu tố nội bộ cũng đóng vai trò quan trọng. Trong bối cảnh chuyển giao quyền lực sau cái chết của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, Iran nhấn mạnh sự đoàn kết nhằm củng cố vị thế đối ngoại.

Đàm phán dưới áp lực: một thực tế mới

Diễn biến hiện nay đặt ra hàng loạt câu hỏi nền tảng: Các cuộc đàm phán nên được nhìn nhận như thế nào dưới góc độ lý thuyết quan hệ quốc tế? Những công cụ quyền lực nào đang được mỗi bên sử dụng? Và liệu các động thái hiện nay đang hướng tới giảm leo thang, hay chỉ đơn thuần trì hoãn một cuộc đối đầu lớn hơn?

Các cuộc đàm phán hiện nay đã đi chệch khỏi khuôn khổ ngoại giao truyền thống, nơi lệnh ngừng bắn thường là tiền đề cho đối thoại có cấu trúc. Thay vào đó, điều đang diễn ra là quá trình thương lượng dưới áp lực liên tục. Những công cụ quân sự, kinh tế và thông tin không hề được đình chỉ mà ngược lại, được tích hợp trực tiếp vào chính tiến trình đàm phán.

Phái đoàn Mỹ rời Islamabad sau khi các cuộc đàm phán với Iran đổ vỡ. Ảnh: Palestine Chronicle.

Mỹ sử dụng các biện pháp trừng phạt, hạn chế hàng hải, đe dọa quân sự và thông điệp truyền thông để buộc đối phương nhượng bộ. Ở chiều ngược lại, Iran tận dụng lợi thế địa lý, các “điểm nghẽn” năng lượng và chiến lược kiên nhẫn nhằm chống chịu sức ép và phát đi tín hiệu về khả năng leo thang. Đây không phải là ngoại giao thay thế cho sức mạnh quân sự, mà là ngoại giao được tiến hành thông qua sức mạnh.

Bế tắc ngoại giao và nguy cơ lan rộng

Lập trường của Iran còn được định hình bởi bản sắc chính trị. Khi tự định vị là một chủ thể độc lập chống lại sự chi phối từ bên ngoài, Tehran coi việc đàm phán dưới sức ép không chỉ là thách thức về chính sách, mà còn là vấn đề về tính chính danh.

Sự tham gia của Pakistan cho thấy vai trò ngày càng tăng của các cường quốc tầm trung trong quản lý khủng hoảng. Khả năng duy trì liên lạc với cả Washington và Tehran giúp Islamabad trở thành bên trung gian hữu ích, có thể thúc đẩy các bước giảm leo thang tạm thời.

Tuy nhiên, trung gian không thể tạo ra kết quả lâu dài nếu thiếu ý chí chính trị thực sự từ các bên liên quan chính.

Mỹ tìm cách vô hiệu hóa đòn bẩy của Iran đối với các tuyến năng lượng toàn cầu, thiết lập một khuôn khổ an ninh mới bảo vệ các đồng minh khu vực, đồng thời chứng minh rằng sức ép kéo dài có thể mang lại kết quả. Trong khi đó, Iran hướng tới việc dỡ bỏ trừng phạt, được công nhận vai trò khu vực, có được các đảm bảo chống lại các cuộc tấn công trong tương lai và đảm bảo đàm phán diễn ra trên cơ sở bình đẳng.

Lập trường của Israel được cho là cứng rắn hơn, ưu tiên làm suy giảm năng lực của Iran và phản đối bất kỳ thỏa thuận nào có thể củng cố lợi thế chiến lược của Tehran.

Kịch bản nào cho khu vực?

Kịch bản khả dĩ nhất là một thỏa thuận tạm thời hạn chế, nới lỏng một phần sức ép, kiểm soát việc mở lại các tuyến hàng hải và tiếp tục đàm phán mà chưa giải quyết được các bất đồng cốt lõi.

Một lệnh đình chiến kéo dài nhưng không đạt được thỏa thuận cũng có thể xảy ra, phản ánh trạng thái “quản lý khủng hoảng” thay vì giải quyết triệt để.

Nguy cơ đổ vỡ dẫn đến leo thang trở lại luôn hiện hữu, đặc biệt nếu xảy ra sai lầm tính toán hoặc một sự cố kích hoạt tại khu vực Vịnh.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố rằng Mỹ sẽ nối lại các hoạt động quân sự nếu không đạt được giải pháp ngoại giao. Ảnh: Bankingnews.

Một thỏa thuận toàn diện, dù không phải không thể, nhưng hiện vẫn khó đạt được trong bối cảnh thiếu lòng tin sâu sắc.

Diễn biến hiện nay cho thấy không bên nào mong muốn một cuộc chiến toàn diện, nhưng cũng không bên nào sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ mang tính quyết định. Thay vào đó là một kịch bản “đối đầu có kiểm soát”, các lệnh ngừng bắn tạm thời xen kẽ với những bước leo thang có tính toán.

Cuộc cạnh tranh định hình trật tự mới

Diễn biến hiện nay cho thấy cả Mỹ và Iran đều không mong muốn một cuộc chiến toàn diện, nhưng cũng không bên nào sẵn sàng nhượng bộ mang tính quyết định. Kết quả là một trạng thái đối đầu có kiểm soát, nơi ngừng bắn chỉ mang tính tạm thời và leo thang luôn tiềm ẩn.

Trong bối cảnh đó, đàm phán không còn là giải pháp thay thế xung đột, mà trở thành một phần của chính cuộc xung đột. Tương lai quan hệ Mỹ – Iran sẽ không chỉ được quyết định trên bàn đàm phán, mà còn tại các tuyến hàng hải chiến lược, thị trường năng lượng và khả năng chịu đựng của mỗi bên. Đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng khu vực, mà còn là phép thử đối với trật tự Trung Đông trong giai đoạn mới, nơi quyền lực, lợi ích và ý chí chính trị đang va chạm trực diện.

Thúy Hà