Cơ hội mới cho hòa bình Trung Đông

Sau nhiều năm bị phủ bóng bởi xung đột và đối đầu, Trung Đông giờ đây đang xuất hiện những tín hiệu hạ nhiệt hiếm thấy trên nhiều mặt trận cùng lúc.

Những tín hiệu tích cực tại nhiều điểm nóng đang mở ra cơ hội mới cho hòa bình Trung Đông. Ảnh minh họa.

Việc Israel và Liban duy trì ngừng bắn, những bước tiến trong đàm phán giữa Mỹ và Iran, cùng triển vọng khơi thông eo biển Hormuz đang tạo ra một môi trường thuận lợi hơn cho các nỗ lực ngoại giao và ổn định khu vực. Tuy nhiên, tại một trong những điểm nóng phức tạp nhất thế giới, cơ hội chưa đồng nghĩa với hòa bình. Liệu những chuyển động tích cực hiện nay có đủ sức mở đường cho một trật tự ổn định lâu dài, hay chỉ là khoảng lặng tạm thời trước những biến động mới, vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.

Ngừng bắn Israel - Liban: Nền tảng mong manh nhưng có giá trị

Trong nhiều thập kỷ, biên giới Israel - Liban là một trong những điểm nóng dai dẳng và khó dự đoán nhất tại Trung Đông. Vì vậy, việc hai bên nhất trí duy trì lệnh ngừng bắn, dù còn nhiều điều kiện và bất định, là tín hiệu đáng chú ý, dù chưa thể gọi là đột phá.

Lệnh ngừng bắn hiện tại được hình thành trong bối cảnh cả hai phía đều chịu áp lực nặng nề. Phía Israel đang đối mặt với gánh nặng kép: duy trì các mặt trận cùng lúc trong khi nền kinh tế và xã hội trong nước chịu sức ép kéo dài. Phía Liban, vốn đã kiệt sức vì khủng hoảng kinh tế và chính trị triền miên, càng không thể chịu đựng thêm gánh nặng của xung đột vũ trang leo thang.

Điểm khác biệt lần này so với các lệnh ngừng bắn trước đây là sự có mặt của cơ chế giám sát quốc tế và kênh liên lạc trực tiếp được duy trì qua trung gian Mỹ. Điều đó không đảm bảo tính bền vững, nhưng tạo ra một tầng đệm quan trọng để ngăn các sự cố nhỏ leo thang thành xung đột toàn diện.

Lực lượng gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc tuần tra tại khu vực biên giới Israel-Liban, nơi đang duy trì lệnh ngừng bắn sau nhiều tháng căng thẳng. Ảnh: The Times of Israel.

Tiến sĩ Randa Slim, Giám đốc Chương trình Hòa giải và Đối thoại tại Viện Trung Đông (MEI) ở Washington, nhận định: "Lệnh ngừng bắn Israel-Liban lần này có một điểm khác biệt đáng chú ý: trong bối cảnh hiện nay, cả hai bên đều có lợi ích rõ ràng trong việc duy trì trạng thái hạ nhiệt, ít nhất trong ngắn hạn. Tuy nhiên, những tính toán chính trị có thể thay đổi rất nhanh tại Trung Đông. Điều quan trọng không chỉ là duy trì được lệnh ngừng bắn, mà còn là tận dụng khoảng thời gian hiện nay để từng bước hình thành một khuôn khổ ổn định có tính ràng buộc và bền vững hơn".

Đàm phán Mỹ - Iran: Gỡ bỏ trở ngại lớn nhất

Nếu tín hiệu từ biên giới Israel - Liban là điểm khởi đầu, thì những tiến triển trong đàm phán Mỹ, Iran mới là yếu tố có thể thay đổi cục diện toàn khu vực. Việc hai bên gỡ bỏ được trở ngại lớn nhất trong các cuộc đàm phán, dù nội dung cụ thể chưa được công bố đầy đủ, phản ánh một sự dịch chuyển quan trọng trong tính toán chiến lược của cả Washington lẫn Tehran.

Với phía Mỹ, áp lực kinh tế từ giá năng lượng leo thang và tác động của xung đột kéo dài lên nền kinh tế toàn cầu đang tạo ra động lực thực chất cho một giải pháp ngoại giao. Chính quyền Tổng thống Trump, dù theo đuổi đường lối cứng rắn, cũng không nằm ngoài những tính toán về lợi ích kinh tế, và lịch sử cho thấy các chính quyền Mỹ thường linh hoạt hơn về chiến thuật khi lợi ích kinh tế đủ lớn.

Các cuộc tiếp xúc giữa Mỹ và Iran được xem là chìa khóa quan trọng đối với triển vọng hạ nhiệt căng thẳng tại Trung Đông. Ảnh: Kurdistan24.

Về phía Iran, gánh nặng của các biện pháp trừng phạt quốc tế và chi phí của cuộc xung đột đang tạo ra sức ép trong nội bộ chính quyền Tehran theo hướng tìm kiếm lối thoát ngoại giao, dù không công khai thừa nhận điều đó. Khả năng tiếp cận nguồn thu từ dầu mỏ một khi các biện pháp trừng phạt được nới lỏng là lợi ích cụ thể và đủ lớn để thúc đẩy Tehran ngồi vào bàn đàm phán một cách nghiêm túc hơn.

Giáo sư Vali Nasr tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp (SAIS), Đại học Johns Hopkins, phân tích: "Đây là lần đầu tiên kể từ nhiều năm, cả Mỹ và Iran đều có lý do thực chất, không chỉ là tín hiệu ngoại giao, để đạt được một thỏa thuận. Vấn đề hạt nhân vẫn là rào cản, nhưng việc gỡ bỏ trở ngại lớn nhất cho thấy hai bên đã tìm được ngôn ngữ chung tối thiểu. Đó là điều kiện cần, dù chưa đủ, cho một thỏa thuận toàn diện".

Eo biển Hormuz: Chìa khóa kinh tế của toàn khu vực

Trong tất cả các tín hiệu tích cực đang xuất hiện tại Trung Đông, triển vọng mở cửa trở lại eo biển Hormuz có lẽ là yếu tố có tác động kinh tế trực tiếp và toàn cầu nhất. Khoảng 20% lượng dầu mỏ giao dịch toàn cầu đi qua tuyến đường thủy chiến lược này, con số đủ để giải thích tại sao bất kỳ thay đổi nào về tình trạng của Hormuz đều lập tức tác động đến thị trường năng lượng và các nền kinh tế tiêu thụ lớn trên toàn thế giới.

Trong thời gian căng thẳng leo thang, các tàu chở dầu qua Hormuz phải đối mặt với rủi ro an ninh đáng kể, đẩy chi phí bảo hiểm và vận chuyển lên cao, qua đó gián tiếp làm tăng giá năng lượng toàn cầu. Việc mở cửa trở lại tuyến đường này, nếu được bảo đảm bằng các cơ chế an ninh đáng tin cậy, sẽ có tác động tức thì đến giá dầu và giảm áp lực lạm phát tại nhiều nền kinh tế đang phát triển.

Các tàu chở dầu di chuyển qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải có ý nghĩa chiến lược đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách thực tế: Hormuz không phải là vấn đề kỹ thuật hay hậu cần đơn thuần. Đây là con bài địa chính trị mà Iran nắm giữ và sẽ không từ bỏ nếu không nhận được những đảm bảo cụ thể trong bất kỳ thỏa thuận tổng thể nào. Triển vọng mở cửa Hormuz vì vậy phụ thuộc trực tiếp vào tiến độ của đàm phán Mỹ, Iran, không thể tách rời hai vấn đề này.

Tiến sĩ Karen Young, Nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) và chuyên gia về kinh tế chính trị vùng Vịnh, nhận xét: "Hormuz là nơi mà tất cả các bên đều muốn mở, nhưng không ai muốn trả giá đầu tiên. Đây là bài toán kinh điển của địa chính trị: lợi ích tổng thể của việc mở cửa là rõ ràng và lớn hơn nhiều so với lợi ích của việc đóng cửa, nhưng cơ chế phân chia lợi ích và rủi ro giữa các bên vẫn chưa được giải quyết. Chừng nào câu hỏi đó chưa có đáp án, Hormuz sẽ vẫn là con tin của đàm phán chính trị".

Mỹ và vai trò trung gian: Cơ hội và giới hạn

Không thể phân tích cơ hội hòa bình tại Trung Đông mà không xem xét vai trò của Washington, bên có ảnh hưởng lớn nhất đến tất cả các diễn biến đang được đề cập. Mỹ vừa là trung gian trong đàm phán Israel - Liban, vừa là bên đàm phán trực tiếp với Iran và là lực lượng có sự hiện diện quân sự chi phối tại vùng Vịnh.

Chính quyền Tổng thống Trump đang vận hành một phương trình phức tạp: duy trì sức ép với Iran trong khi tìm kiếm thỏa thuận, ủng hộ Israel trong khi thúc đẩy ngừng bắn với Liban, và quản lý kỳ vọng của các đồng minh vùng Vịnh vốn có những lợi ích không hoàn toàn trùng khớp với Washington. Đây không phải là bài toán ngoại giao dễ dàng ngay cả với những chính quyền Mỹ có kinh nghiệm dày dạn nhất.

Mỹ tiếp tục đóng vai trò trung tâm trong các nỗ lực ngoại giao liên quan tới Israel, Liban và Iran. Ảnh: The Jerusalem Post.

Chính quyền Tổng thống Trump, dù có phong cách ngoại giao không theo truyền thống, đã chứng minh trong nhiệm kỳ đầu khả năng tạo ra các thỏa thuận bất ngờ tại Trung Đông, điển hình là Hiệp định Abraham. Câu hỏi là liệu cách tiếp cận tương tự có thể tiếp tục phát huy hiệu quả trong bối cảnh phức tạp hơn nhiều hiện nay, khi xung đột đã có thương vong thực tế và các vết thương chính trị còn mới.

Giáo sư Daniel Byman, Giáo sư Nghiên cứu An ninh tại Trường SAIS, Đại học Georgetown và chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định: "Washington đang nắm trong tay nhiều đòn bẩy hơn bao giờ hết tại Trung Đông, nhưng đòn bẩy chỉ có giá trị khi được sử dụng nhất quán và kiên nhẫn. Rủi ro lớn nhất với vai trò trung gian của Mỹ không phải là thiếu quyền lực, mà là thiếu kiên định chiến lược. Nếu Washington phát đi những tín hiệu mâu thuẫn với các bên khác nhau, lòng tin, thứ đắt giá nhất trong ngoại giao khu vực này, sẽ sụp đổ rất nhanh".

Cơ hội thực hay khoảng lặng tạm thời?

Nhìn toàn cảnh, những tín hiệu tích cực đang xuất hiện đồng thời tại nhiều điểm nóng của Trung Đông tạo ra một thời cơ hiếm có cho các nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng và thúc đẩy đối thoại trong khu vực. Nhiều nhà quan sát cho rằng lần gần nhất Trung Đông chứng kiến nhiều tín hiệu tích cực xuất hiện đồng thời là vào đầu thập niên 1990, giai đoạn dẫn đến Hiệp định Oslo và Hiệp ước Hòa bình Jordan, Israel.

Tuy nhiên, thận trọng là thái độ phù hợp hơn lạc quan. Trung Đông có lịch sử dài của những cơ hội bị bỏ lỡ, những thỏa thuận được ký kết nhưng không được thực thi, và những làn sóng bạo lực bùng phát ngay sau các giai đoạn tưởng như đã ổn định.

Các nhà lãnh đạo khu vực tham dự một hội nghị cấp cao tại Trung Đông, nơi các vấn đề an ninh và ổn định khu vực tiếp tục là trọng tâm nghị sự. Ảnh: Anadolu Ajansı.

Ba yếu tố sẽ quyết định liệu những chuyển động tích cực hiện nay có thể tạo ra thay đổi thực chất hay không. Trước hết là tốc độ. Tại Trung Đông, các diễn biến trên thực địa thường thay đổi nhanh hơn tiến trình đàm phán, khiến dư địa cho các nỗ lực ngoại giao không phải lúc nào cũng được duy trì lâu dài.

Yếu tố thứ hai là khả năng kết nối các hồ sơ liên quan. Những vấn đề về Liban, eo biển Hormuz hay chương trình hạt nhân Iran không tồn tại tách biệt mà có tác động qua lại lẫn nhau. Vì vậy, một giải pháp chỉ xử lý từng vấn đề riêng lẻ sẽ khó tạo ra hiệu quả lâu dài cho toàn khu vực.

Cuối cùng là mức độ bảo đảm cam kết. Kinh nghiệm từ nhiều tiến trình hòa bình trước đây cho thấy các thỏa thuận chỉ phát huy giá trị khi đi kèm những cơ chế giám sát đủ hiệu quả để bảo đảm các bên thực hiện những gì đã cam kết trên thực tế.

Tiến sĩ Lina Khatib, Trưởng bộ phận Nghiên cứu Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, London, kết luận: "Những chuyển động tích cực đang xuất hiện, nhưng chưa đủ để khẳng định Trung Đông đã bước ra khỏi chu kỳ bất ổn kéo dài. Cơ hội thúc đẩy đối thoại đang mở rộng, song các yếu tố có thể làm chệch hướng những nỗ lực đối thoại hiện nay vẫn hiện hữu. Điểm khác biệt lần này là sức ép kinh tế và địa chính trị đang đồng thời đặt tất cả các bên trước yêu cầu phải điều chỉnh tính toán chiến lược. Khi cái giá của đối đầu ngày càng lớn, dư địa cho thỏa hiệp cũng được mở rộng. Tuy nhiên, lợi ích chung chỉ có thể được hiện thực hóa khi các bên sẵn sàng biến tính toán chiến lược thành hành động cụ thể."

Những tín hiệu hạ nhiệt xuất hiện đồng thời tại nhiều điểm nóng cho thấy Trung Đông đang đứng trước một cơ hội hiếm thấy để thoát khỏi vòng xoáy căng thẳng kéo dài nhiều năm qua. Tuy nhiên, lịch sử khu vực cho thấy khoảng cách từ đối thoại đến thỏa thuận, và từ thỏa thuận đến hòa bình, chưa bao giờ là con đường bằng phẳng. Điều quyết định sẽ không nằm ở những tín hiệu tích cực hay các cam kết trên giấy tờ, mà ở khả năng các bên biến những kỳ vọng hiện nay thành các bước đi thực chất, đủ sức thu hẹp khác biệt và từng bước xây dựng lòng tin.

Thanh Giang