Lên Mường Đòn nghe huyền tích vị tướng Vũ Duy Dương

Nằm nép mình giữa núi rừng xanh thẳm, Mường Đòn xưa, nay là làng Vân Đội, xã Thành Vinh không chỉ nổi tiếng bởi cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp mà còn gắn với huyền tích vị tướng Vũ Duy Dương - người có công khai ấp, lập Mường ở vùng đất này.

Lễ hội Mường Đòn được tổ chức vào ngày 18 tháng Giêng hằng năm, nhằm tri ân, tưởng nhớ tướng quân Vũ Duy Dương và em gái Vũ Thị Cao.

Tương truyền, xa xưa có vị dũng tướng tên là Vũ Duy Dương đã chọn Mường Đòn làm nơi lập dựng trang ấp. Theo các sắc phong còn lưu giữ tại đình Mường Đòn, ông quê ở tỉnh Ninh Bình, làm quan dưới triều Hậu Lê được phong làm Tổng trấn vùng đất phía Tây Thanh Hóa. Khi nhà Lê suy yếu, họ Mạc tiếm quyền, ông đã tổ chức lực lượng, tụ họp dân các xứ Mường nhằm chống lại quân Mạc. Vào một ngày, trên đường đi tuần tra về đến Bai Mường (thuộc Thành Vinh ngày nay) trời nhá nhem tối, ông dừng chân cho ngựa uống nước thì bất ngờ bị kẻ thù tập kích ra tay sát hại.

Tưởng nhớ công lao giữ đất, giữ Mường của ông, vua Lê Trang Tông đã ban sắc phong “Bạch Mã linh lang Thượng đẳng thần”, được dân làng lập đền thờ tôn là Thành hoàng làng của Mường Đòn. Vị dũng tướng họ Vũ còn có một người em gái tên là Vũ Thị Cao. Khi biết tin anh trai dựng cờ chống lại họ Mạc, bà đã không quản xa xôi tìm đến mong có thể giúp đỡ. Tuy nhiên, khi người em gái đến nơi mới hay anh trai đã tử nạn. Bà đã ở lại Mường Đòn trông coi mộ phần anh trai, đồng thời dạy dân làng khai hoang, trồng cây, tỉa hạt... Sau khi mất, bà được truy phong tước danh “Quế Hoa nương vô phu quân thường tòng huynh binh tặc”, được Nhân dân lập đền thờ tại thôn Vân Phong (gọi là đền Bà). Hai anh em họ Vũ đã được các triều đại phong kiến về sau phong làm phúc thần. Đến nay, trên đất Mường Đòn vẫn còn lưu giữ 12 sắc phong liên quan đến hai vị phúc thần họ Vũ.

Theo tài liệu còn lưu trữ tại Phòng Văn hóa - Xã hội UBND xã Thành Vinh, Di tích lịch sử - văn hóa đình, đền Mường Đòn được xây dựng từ thời Hậu Lê, là nơi thờ tự Thành hoàng làng Vũ Duy Dương và em gái là Vũ Thị Cao. Đình được xây dựng trên gò đồi cao, mặt chính hướng Nam. Khu trung tâm gồm ngôi chính tẩm 3 gian và ngôi tiền đường 5 gian. Phía trước mặt đình khá thoáng đãng, rộng rãi nhằm phục vụ cho các hoạt động vui chơi giải trí của Nhân dân. Ngoài khu trung tâm, ở phía Tây Bắc là đền thờ Ông và phía Tây Nam là đền thờ Bà. Trước đình là cánh đồng rộng lớn, xa xa dòng sông Bưởi hiền hòa chảy.

Để tưởng nhớ công lao của tướng quân Vũ Duy Dương và em gái ông là Vũ Thị Cao, hằng năm vào ngày 18 tháng Giêng, lễ hội Mường Đòn được Nhân dân tham gia sôi nổi. Phần lễ được tổ chức trang trọng, với các nghi thức tế lễ do những người có chức sắc và cao tuổi trong làng đảm nhiệm. Sau đó là phần biểu diễn các nhạc cụ dân tộc như cồng, chiêng, múa lân. Sau phần lễ, dân làng nô nức với phần hội qua các hoạt động văn hóa, văn nghệ như: Hát đúm, hát xường, hát giao duyên và các trò chơi dân gian và thể thao như kéo co, đánh mảng, đấu vật, ném còn, bóng chuyền...

Năm 2022, lễ hội Mường Đòn cũng là một trong 5 lễ hội trên cả nước được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định lựa chọn tổ chức bảo tồn lễ hội truyền thống tiêu biểu của đồng bào dân tộc thiểu số. Hiện lễ hội Mường Đòn đang được đề nghị đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Khắc Công

(Bài viết có sử dụng nguồn tư liệu trong cuốn lý lịch Di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Mường Đòn).