Lễ hội đền thờ Lê Hoàn - Từ hào khí lịch sử đến mạch nguồn văn hóa hôm nay (Bài 1): Từ vị tướng thao lược đến người gánh vác vận mệnh quốc gia

Trong lịch sử dân tộc, Lê Hoàn là hình tượng tiêu biểu của một bậc anh hùng hội tụ cả tài thao lược của vị tướng và tầm vóc của một vị vua. Từ bước ngoặt đầy biến động cuối thế kỷ X, ông đã chèo lái vận mệnh đất nước vượt qua hiểm họa ngoại xâm, đặt nền móng cho một giai đoạn phát triển hưng thịnh của quốc gia Đại Cồ Việt.

Chương trình nghệ thuật tại Lễ hội đền thờ Lê Hoàn hàng năm được dàn dựng công phu, góp phần tôn vinh công lao vị anh hùng dân tộc. Ảnh: Hoài Anh

Vua Lê Đại Hành (941-1005) - vị vua đầu tiên của nhà tiền Lê, húy là Lê Hoàn, sinh ra trên vùng đất Xuân Lập giàu truyền thống lịch sử- văn hóa của xứ Thanh. Xuất thân từ gia đình nghèo khó, lên 6 tuổi ông đã mồ côi cả cha lẫn mẹ, làm con nuôi viên quan sát họ Lê ở làng Mía. Ngay từ sớm, ông đã bộc lộ tư chất của một người có tài năng quân sự và ý chí lớn. Năm 15 tuổi, ông theo con trai trưởng của Đinh Bộ Lĩnh là Đinh Liễn phò giúp nhà Đinh. Vượt lên tất cả những tài năng khác, từ một người lính bình thường, ông trở thành vị tướng tài ba, luôn theo sát Đinh Liễn và Đinh Bộ Lĩnh trong các cuộc hành quân dẹp loạn. Năm 971, ông được thăng chức Thập đạo tướng quân, thống soái chỉ huy quân đội trong cả nước.

Biến cố năm 979, khi vua Đinh Tiên Hoàng băng hà, Đinh Toàn lên ngôi vua khi mới 6 tuổi, nhà Tống lăm le sang xâm lược nước ta, đẩy đất nước vào tình thế đặc biệt nguy nan. Trước họa xâm lăng, Lê Hoàn được Thái hậu Dương Vân Nga và triều thần tôn phò lên ngôi vua năm 980, lấy niên hiệu là Lê Đại Hành. Từ một vị tướng cầm quân, Lê Hoàn trở thành người đứng đầu quốc gia, trực tiếp gánh vác vận mệnh dân tộc.

Ngay sau khi đăng quang, ông nhanh chóng củng cố triều chính, tổ chức lại lực lượng quân đội, chuẩn bị đối phó với quân xâm lược của nhà Tống. Cuộc kháng chiến năm 981 là minh chứng rõ nét cho tài năng quân sự của ông. Bằng nghệ thuật chỉ huy linh hoạt, kết hợp chiến đấu trên bộ và đường thủy, quân và dân Đại Cồ Việt đã đánh bại hoàn toàn quân xâm lược, bảo vệ vững chắc nền độc lập non trẻ của đất nước. Đặc biệt, cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược do Lê Hoàn lãnh đạo được xem là cuộc chiến tranh Nhân dân đầu tiên trong lịch sử dân tộc. Chiến thắng này không chỉ khẳng định bản lĩnh của Lê Hoàn với tư cách một vị tướng kiệt xuất, mà còn đưa ông trở thành một trong những anh hùng tiêu biểu trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.

Đánh giá về tài quân sự của Lê Hoàn, sử gia Ngô Sĩ Liên nhận định: “Vua đánh đâu được đấy, chém vua Chiêm Thành để rửa cái nhục phiên di bắt giữ sứ thần, đánh lui quân Triệu Tống để bẻ cái mưu tất thắng của vua tôi bọn họ, có thể gọi là bậc anh hùng nhất đời vậy”.

Không chỉ thể hiện rõ tài thao lược của một danh tướng, Lê Hoàn còn là người có tầm nhìn chiến lược và tư duy trị quốc sâu sắc. Trước một đất nước còn nghèo nàn, lạc hậu, lại vừa thoát khỏi ách đô hộ của ngoại bang và những khó khăn của xã hội thời Đinh còn để lại, nên khi lên ngôi hoàng đế, vua Lê Đại Hành đã tập trung xây dựng đất nước, nông nghiệp gắn liền với giao thông thủy lợi, phát triển tiểu thủ công nghiệp và mỹ nghệ.

Bên cạnh phát triển kinh tế, ông đặc biệt quan tâm đến quốc phòng và đối ngoại, nhất là các nước lớn trong khu vực. Sau chiến thắng trước quân Tống, Lê Hoàn chủ động thiết lập quan hệ bang giao mềm dẻo, giữ hòa hiếu để tránh xung đột lâu dài. Chính sách đối ngoại linh hoạt này giúp đất nước có điều kiện ổn định, tập trung phát triển nội lực. Vua Lê Đại Hành khẳng định, đoàn kết toàn dân tộc là sức mạnh, bởi thế càng chú trọng đến việc xây dựng chính quyền trung ương vững mạnh, tập trung quyền lực điều hành đất nước và nghiêm trị đối với các hành vi chống đối.

Không chỉ dừng lại ở đó, ông còn tổ chức các chiến dịch quân sự nhằm củng cố biên cương, tiêu biểu là cuộc tiến công vào Chăm Pa (năm 982), góp phần mở rộng ảnh hưởng của Đại Cồ Việt về phía Nam. Những quyết sách này thể hiện tầm nhìn xa và tư duy chiến lược của một nhà lãnh đạo toàn diện.

Dưới triều đại của Lê Hoàn, đất nước từng bước đi vào ổn định, kinh tế phát triển, đời sống Nhân dân được cải thiện. Đại Cồ Việt từ một quốc gia mới giành độc lập đã dần khẳng định vị thế, lên hàng hùng mạnh nhất vùng Đông Nam Á thời bấy giờ, khiến nhà Tống phải tôn trọng và nể vì “thao lược bao trùm bờ cõi, ân uy vượt khỏi biên thùy”.

Vua Lê Đại Hành và triều đại của mình còn để lại đến ngày nay nhiều công trình có giá trị về lịch sử, văn hóa, kinh tế, giao thông, thủy lợi như đường thiên lý Bắc - Nam đoạn từ Hà Tĩnh đến Quảng Bình (nay là Quảng Trị); hệ thống kênh đào nhà Lê từ Thanh Hóa đến Hà Tĩnh, là tuyến giao thông đường thủy huyết mạch trong hai cuộc kháng chiến vệ quốc chống Pháp và chống Mỹ... Cùng với đó là các nghề thủ công mỹ nghệ tiêu biểu như gốm, sứ, tơ lụa, thêu ren.

Giờ đây, khi lịch sử đã lùi xa hơn một thiên niên kỷ, song sự nghiệp lẫy lừng của Lê Đại Hành hoàng đế vẫn còn sống mãi cùng lịch sử dân tộc. Ông là hiện thân tiêu biểu của người anh hùng thời đại: quyết đoán trong thời khắc cam go, tài ba trên chiến trường và anh minh trong trị quốc. Tên tuổi và sự nghiệp của ông không chỉ được ghi trong sử sách mà còn sống mãi trong tâm thức của mỗi người dân Việt Nam, đặc biệt là trên quê hương xứ Thanh - nơi đã sinh ra và lưu giữ những dấu ấn sâu đậm về cuộc đời ông.

Hoài Anh

(Bài viết có sử dụng tư liệu trong các cuốn sách: “Các vị vua chúa và danh nhân công thần tiêu biểu là người Thanh Hóa trong lịch sử dân tộc”, NXB Thanh Hóa - 2019; Vua Lê Đại Hành và quê hương Trung Lập, NXB Thanh Hóa - 2013).

Bài 2: Hành trình trở về cội nguồn