Gió nổi từ mặt biển

Sau khi giai đoạn đối đầu trực tiếp giữa Mỹ và Iran tạm lắng, căng thẳng xung quanh eo biển Hormuz không giảm nhiệt, mà chuyển sang một trạng thái phức tạp hơn, nơi các công cụ quân sự, kinh tế và pháp lý được sử dụng đồng thời như những đòn bẩy chiến lược.

Căng thẳng xung quanh eo biển Hormuz tiếp tục diễn biến phức tạp, khó lường. (Ảnh: Izvestia)

Với vai trò là tuyến vận chuyển năng lượng trọng yếu của thế giới, Hormuz không chỉ là một eo biển địa lý, mà còn là mắt xích quan trọng trong cấu trúc an ninh toàn cầu. Khoảng một phần tư lượng dầu mỏ và một phần năm khí tự nhiên hóa lỏng từng đi qua khu vực này trước xung đột; vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể gây tác động lan rộng đến thị trường năng lượng và kinh tế quốc tế.

Khủng hoảng hiện nay không phải là hiện tượng bất ngờ, mà là kết quả của quá trình tích tụ căng thẳng kéo dài nhiều thập kỷ. Khu vực này từng chứng kiến các cuộc đối đầu trong Chiến tranh Iran-Iraq (1980-1988), cũng như nhiều đợt leo thang liên quan đến các lệnh trừng phạt và tranh chấp địa chính trị. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý trong giai đoạn hiện tại là Iran đã chuyển từ chiến lược gây sức ép mang tính răn đe sang việc áp dụng các biện pháp kiểm soát thực tế trên biển. Điều này cho thấy một sự thay đổi về cách tiếp cận, từ phòng thủ sang chủ động định hình trật tự tại Hormuz.

Việc Tehran đơn phương hạn chế hoạt động hàng hải từ đầu tháng 3/2026 là một bước ngoặt quan trọng. Lưu lượng tàu thuyền qua eo biển giảm mạnh so với mức bình thường, gây ra sự gián đoạn đáng kể đối với thương mại quốc tế. Đồng thời, các thông tin về khả năng áp dụng phí đối với tàu chở dầu cho thấy Iran đang tìm cách biến quyền kiểm soát thực tế thành nguồn thu kinh tế. Đây không chỉ là vấn đề tài chính mà còn liên quan đến tham vọng lớn hơn, nhằm khẳng định vai trò chủ thể kiểm soát đối với một tuyến hàng hải quốc tế.

Trật tự pháp lý bị thách thức và thực tế kiểm soát mới

Giới phân tích cho rằng, những diễn biến này đặt ra thách thức trực tiếp đối với các nguyên tắc của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982, vốn bảo đảm quyền tự do quá cảnh qua các eo biển quốc tế. Tuy nhiên, Iran chưa phê chuẩn công ước này, và điều đó tạo ra khoảng trống pháp lý cho phép nước này áp dụng cách hiểu riêng về quyền đi lại trên biển. Trên thực tế, Tehran đang dựa vào luật quốc gia để điều chỉnh hoạt động hàng hải trong khu vực mà họ có khả năng kiểm soát, từ đó làm suy yếu hiệu lực của các chuẩn tắc quốc tế.

Cùng với yếu tố pháp lý, việc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) triển khai lại các tuyến hàng hải và tăng cường hiện diện quân sự đã tạo ra một “trật tự thực tế” mới. Tàu thuyền được hướng dẫn đi sâu hơn vào vùng biển do Iran kiểm soát với lý do an ninh, qua đó giúp Tehran nâng cao khả năng giám sát và can thiệp. Giới quan sát cho rằng, đây là một cách tiếp cận quen thuộc trong quan hệ quốc tế, thay đổi hiện trạng trên thực địa trước, sau đó buộc các bên khác phải thích nghi.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố áp đặt lệnh phong tỏa các cảng của Iran, có hiệu lực từ ngày 13/4. (Ảnh: Global Look Press/US Navy)

Phản ứng của Mỹ cho thấy những giới hạn nhất định của sức mạnh quân sự trong môi trường địa chính trị phức tạp. Washington đã cố gắng gây sức ép để buộc Iran mở lại eo biển, nhưng không đạt kết quả rõ rệt. Ngược lại, căng thẳng còn gia tăng khi Mỹ tuyên bố áp đặt một dạng “phong tỏa có chọn lọc”, nhằm vào các tàu có liên hệ thương mại với Iran. Mục tiêu của biện pháp này là hạn chế nguồn thu của Tehran và gây áp lực trong đàm phán. Tuy nhiên, việc thực thi không đơn giản, bởi Hormuz không có tuyến thay thế tương đương, và các biện pháp trừng phạt có thể làm tăng chi phí vận tải, ảnh hưởng đến chính các đối tác của Mỹ.

Trong bối cảnh đó, các sáng kiến quốc tế nhằm tìm kiếm giải pháp chung cho Hormuz gặp nhiều trở ngại. Đề xuất áp dụng mô hình của Kênh đào Suez, nơi một quốc gia thu phí để quản lý lưu thông, không phù hợp với bản chất pháp lý của eo biển tự nhiên. Hormuz không thuộc sở hữu riêng của một quốc gia; và do đó, nguyên tắc tự do hàng hải vẫn là nền tảng. Việc áp dụng cơ chế thu phí bắt buộc dễ hiểu khi gây nhiều tranh cãi và khó được chấp nhận rộng rãi.

Các phương án khác, như mời Oman làm trung gian hoặc xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích, cũng chưa mang lại kết quả. Nguyên nhân chính là sự khác biệt về lợi ích cốt lõi: Iran coi việc kiểm soát Hormuz là vấn đề chủ quyền và an ninh, trong khi Mỹ và các đồng minh coi tự do hàng hải là nguyên tắc không thể thỏa hiệp. Khi hai lập trường này đối đầu trực tiếp, không gian cho thỏa hiệp trở nên rất hạn chế.

Leo thang có kiểm soát và nguy cơ lan rộng khu vực

Trong bối cảnh bế tắc, các bên đang theo đuổi chiến lược “leo thang có kiểm soát”, tức là sử dụng áp lực quân sự và kinh tế ở mức giới hạn để phục vụ mục tiêu đàm phán. Việc Mỹ triển khai lực lượng hải quân và tuyên bố phong tỏa có chọn lọc, cùng với phản ứng cứng rắn từ Iran, cho thấy cả hai bên đều muốn duy trì sức ép mà chưa đi đến xung đột toàn diện.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này tiềm ẩn nhiều rủi ro. Trong môi trường căng thẳng cao, chỉ cần một sự cố nhỏ, như va chạm trên biển hoặc tính toán sai lầm, cũng có thể dẫn đến leo thang ngoài ý muốn. Việc các tàu chiến Mỹ phải thay đổi hướng đi sau cảnh báo từ IRGC là minh chứng cho mức độ nhạy cảm của tình hình.

Nguy cơ còn gia tăng khi căng thẳng có dấu hiệu lan sang các khu vực khác. Iran đã đưa ra cảnh báo về khả năng mở rộng áp lực sang eo biển Bab el-Mandeb, một tuyến vận tải quan trọng nối Biển Đỏ với Ấn Độ Dương. Nếu điều này xảy ra, tác động sẽ không chỉ giới hạn ở Trung Đông, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các tuyến thương mại giữa châu Âu và châu Á, đặc biệt là thông qua Kênh đào Suez.

Song song với đó, tình hình tại Lebanon và vai trò của lực lượng Hezbollah cũng làm phức tạp thêm bức tranh khu vực. Căng thẳng giữa Israel và Hezbollah, cùng với các chiến dịch quân sự tại miền nam Lebanon, tạo ra một mặt trận khác có liên hệ chặt chẽ với Iran. Đối với Tehran, việc bảo vệ các đồng minh khu vực là một phần trong chiến lược rộng hơn; và điều này ảnh hưởng trực tiếp đến thái độ của họ trong đàm phán với Mỹ.

Trong khi đó, các nỗ lực ngoại giao vẫn đang được duy trì. Các cuộc tiếp xúc giữa Iran và Mỹ dự kiến tiếp tục tại Islamabad cho thấy hai bên vẫn để ngỏ khả năng đạt được thỏa thuận. Tuy nhiên, những khác biệt sâu sắc, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran và vấn đề kiểm soát Hormuz, khiến triển vọng đột phá trong ngắn hạn là không cao.

Tác động của khủng hoảng đã thể hiện rõ trên thị trường năng lượng. Giá dầu tăng mạnh, phản ánh rủi ro gián đoạn nguồn cung. Đối với các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, đây là thách thức lớn không chỉ về kinh tế mà còn về an ninh. Trong bối cảnh đó, các sáng kiến xây dựng cơ chế an ninh đa phương, được thúc đẩy bởi các nước châu Âu và những nhà lãnh đạo như Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, đã được đưa ra. Tuy nhiên, các đề xuất này vẫn ở mức ý tưởng và chưa có cơ chế thực thi rõ ràng.

Rõ ràng, khủng hoảng tại Hormuz phản ánh một xu hướng rộng hơn của quan hệ quốc tế hiện nay: sự suy giảm vai trò của các chuẩn tắc chung và sự gia tăng của các hành động đơn phương dựa trên sức mạnh. Khi các quốc gia ưu tiên lợi ích chiến lược của mình, các cơ chế hợp tác đa phương trở nên khó vận hành hiệu quả.

Trong ngắn hạn, Hormuz sẽ tiếp tục là điểm nóng tiềm tàng, nơi căng thẳng có thể bùng phát bất cứ lúc nào. Trong dài hạn, việc xây dựng một cơ chế quản trị mới, cân bằng giữa chủ quyền quốc gia và lợi ích chung của cộng đồng quốc tế, là điều cần thiết. Tuy nhiên, để đạt được điều đó, cần có mức độ tin cậy và hợp tác mà hiện tại các bên vẫn còn thiếu.

Cho đến khi những điều kiện này được đáp ứng, Hormuz sẽ tiếp tục là biểu tượng của một trật tự quốc tế đang chịu nhiều sức ép, nơi mỗi diễn biến nhỏ đều có thể tạo ra những hệ quả lớn trên phạm vi toàn cầu.

Hùng Anh (CTV)