Mỹ - Iran đối đầu trở lại, bất ổn gia tăng tại Hormuz

Sau một thời gian tạm lắng nhờ lệnh ngừng bắn tháng 4, căng thẳng giữa Mỹ và Iran đã bùng phát trở lại với các cuộc không kích dồn dập của Washington vào miền Nam Iran.

Mỹ - Iran đối đầu trở lại, Trung Đông trước vòng xoáy bất ổn mới. Ảnh: Sharewise.

Được châm ngòi bởi vụ bắn hạ trực thăng Mỹ trên eo biển Hormuz và các vụ đấu tên lửa giữa Iran - Israel, quyết định “đàm phán bằng bom” của chính quyền Tổng thống Donald Trump không chỉ làm gia tăng bất ổn tại tuyến đường hàng hải huyết mạch thế giới, mà còn khiến tương lai của một thỏa thuận hòa bình toàn diện trở nên mờ mịt hơn bao giờ hết.

Diễn biến leo thang mới nhất bắt nguồn từ vụ rơi một trực thăng Apache của Mỹ gần eo biển Hormuz hôm 8/6, sự cố mà Iran đã phủ nhận mọi liên quan. Đáp trả, Washington tiến hành các cuộc không kích nhằm vào những mục tiêu được mô tả là cơ sở hạ tầng quân sự ở miền Nam Iran. Lầu Năm Góc cho biết đây là một chiến dịch “hạn chế và tương xứng”, trong khi Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo nhiệm vụ đã kết thúc vào khoảng 4 giờ sáng ngày 11/6 theo giờ Tehran.

Về phía Iran, nước này cho biết đã đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào Kuwait, Bahrain và Jordan - những quốc gia có sự hiện diện của các căn cứ quân sự Mỹ. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cũng cho biết trong một tuyên bố rằng đã bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 của Mỹ tại miền Nam Iran.

Đây là lần thứ ba chỉ trong một tuần khu vực Trung Đông chứng kiến các đợt tấn công qua lại, sau những cuộc đối đầu giữa Iran và Israel trước đó.

Cùng lúc đó, các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon vẫn tiếp diễn với nhiều báo cáo về thương vong trong các cuộc tấn công ở miền Nam nước này và khu vực thung lũng Bekaa, nâng tổng số người chết kể từ tháng 3 do các cuộc không kích của Israel lên 3.696 người.

Hormuz tiếp tục là tâm điểm bất ổn

Việc giao tranh bùng phát trở lại cũng đã phủ bóng lên những nỗ lực nhằm mở lại eo biển Hormuz, tuyến đường thủy có ý nghĩa sống còn đối với nguồn cung nhiên liệu toàn cầu và đã bị Iran phong tỏa trên thực tế kể từ khi cuộc chiến bắt đầu.

Ngay sau khi giao tranh nổ ra, Bộ chỉ huy quân sự liên hợp tối cao của Iran tuyên bố đóng eo biển Hormuz đối với tất cả tàu thuyền, bao gồm cả tàu chở dầu và tàu thương mại, đồng thời cảnh báo mọi phương tiện cố tình đi qua khu vực này có thể trở thành mục tiêu tấn công.

Ngay sau thông báo, Hải quân của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho hay “hai tàu vi phạm” đã bị bắn trúng khi cố vượt qua eo biển.

Những diễn biến mới lập tức làm dấy lên lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu, bởi khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt thương mại thế giới được vận chuyển qua tuyến đường biển chiến lược Hormuz.

Iran tuyên bố đóng cửa hoàn toàn eo biển Hormuz sau khi Mỹ tấn công các địa điểm của Iran gần tuyến đường thủy chiến lược này. Ảnh: Marineinsight.

Trong phiên giao dịch ngày 11/6, giá dầu tiếp tục tăng do lo ngại căng thẳng giữa Mỹ và Iran leo thang, trước khi dần ổn định trở lại. Dầu Brent, tiêu chuẩn quốc tế, được giao dịch ở mức 93,18 USD/thùng vào đầu ngày, tăng nhẹ 0,09%.

Theo ông Ali Vaez, Giám đốc Dự án Iran và cố vấn cấp cao của International Crisis Group, tuyên bố mới nhất của Tehran sẽ tiếp tục làm gia tăng tâm lý bất an trên thị trường năng lượng toàn cầu. Ông nhận định việc Iran tái khẳng định đóng cửa hoàn toàn eo biển Hormuz sẽ đẩy giá năng lượng lên cao hơn nữa.

Các chuyên gia cảnh báo rằng ngay cả khi eo biển Hormuz được mở cửa trở lại, thị trường năng lượng toàn cầu vẫn có thể mất nhiều tháng để phục hồi do những gián đoạn kéo dài đối với chuỗi cung ứng, vận tải biển và bảo hiểm hàng hải.

Chiến tranh toàn diện hay đòn bẩy đàm phán?

Trong bối cảnh các cuộc không kích mới của Mỹ nhằm vào Iran cùng những đòn đáp trả từ Tehran khiến biển Hormuz “dậy sóng” và Trung Đông “rung chuyển”, câu hỏi được đặt ra là liệu hai nước có đang quay trở lại một cuộc chiến toàn diện hay không.

Tuy nhiên, theo đánh giá của nhiều chuyên gia, dù mức độ đối đầu đang gia tăng, cả Washington và Tehran vẫn chưa từ bỏ hoàn toàn con đường đàm phán.

Nhiều quan chức cấp cao Mỹ, trong đó có Phó Tổng thống J. D. Vance, khẳng định các cuộc đàm phán gián tiếp với Tehran vẫn đang được tiến hành.

“Mọi thứ liên quan đến thỏa thuận hiện nay vẫn không thay đổi”, một quan chức Nhà Trắng nói với Politico. “Có một kênh quân sự và một kênh đàm phán... hai việc này hoàn toàn có thể diễn ra song song.”

Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran vẫn đang diễn ra bất chấp căng thẳng leo thang. Ảnh: AFP.

Tờ Wall Street Journal đưa tin rằng, nhằm giảm bớt lo ngại về các cuộc không kích mới nhằm vào Iran, sau khi phê chuẩn các đợt tấn công mới nhất, ông Trump đã chỉ đạo các trợ lý gửi thông điệp tới Iran thông qua Qatar, nhấn mạnh rằng các cuộc không kích không đồng nghĩa với việc “khởi động lại một cuộc chiến toàn diện”, mà chỉ là phản ứng đối với vụ trực thăng Mỹ bị bắn hạ.

Về phía Iran, các quan chức cũng nhấn mạnh rằng các kênh ngoại giao vẫn hoạt động. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, người đồng thời đứng đầu phái đoàn đàm phán của Tehran, cùng Ngoại trưởng Abbas Araghchi đều tuyên bố vào tối ngày 9/6 rằng Iran “ưu tiên ngôn ngữ ngoại giao”, nhưng vẫn duy trì khả năng đáp trả bằng quân sự nếu cần thiết.

Trang tin Rouydad24 nhận định những phát biểu này cho thấy Tehran đang tìm cách tránh một cuộc đối đầu quy mô lớn hơn. Trang báo viết rằng Tehran không muốn tiếp tục leo thang căng thẳng trong hoàn cảnh hiện nay và việc chính thức nhận trách nhiệm về vụ tấn công trực thăng Mỹ sẽ đi ngược lại chiến lược đó.

Giữa lúc căng thẳng gia tăng, một phái đoàn từ Qatar đã đến Tehran hôm 10/6. Theo nguồn tin của Reuters, các nhà trung gian Qatar đã tới thủ đô Iran sau các cuộc tham vấn với Mỹ nhằm hoàn tất một thỏa thuận tiềm năng giữa hai bên.

Thế bế tắc khó tháo gỡ

Nhà phân tích chính trị Rahman Ghahremanpour cho rằng cuộc đối đầu hiện nay khó có khả năng leo thang thành một cuộc chiến rộng lớn hơn.

Ông nhận định cả hai bên đều đang cố gắng thể hiện quyết tâm trước khả năng đạt được một thỏa thuận, nhằm giành thêm lợi thế trên bàn đàm phán và chứng minh với các nhóm cứng rắn trong nước rằng họ đạt được thỏa thuận từ vị thế của sức mạnh.

Trong các cuộc xung đột, các quốc gia đôi khi lựa chọn chiến lược “leo thang để xuống thang”, tức gia tăng hành động quân sự nhằm gây sức ép buộc đối phương phải nhượng bộ trên bàn đàm phán.

Cả Mỹ và Iran đều muốn phô trương lực lượng nhằm gây áp lực, buộc đối phương phải chấp nhận một thỏa thuận đáp ứng các lợi ích cốt lõi của mình. Tuy nhiên, hai bên vẫn rơi vào thế bế tắc vì những lợi ích quan trọng nhất lại hoàn toàn xung đột với nhau.

Tình trạng bế tắc ngoại giao giữa Mỹ và Iran vẫn tiếp diễn do những xung đột về lợi ích. Ảnh: Alantic Council.

Mỹ muốn Iran phải nhượng bộ trong chương trình hạt nhân và mở cửa trở lại eo biển Hormuz cho hoạt động hàng hải quốc tế. Trong khi đó, Iran muốn các tài sản bị đóng băng được giải phóng, đồng thời có một lệnh ngừng bắn lâu dài giữa Israel và Hezbollah ở Lebanon.

Khoảng cách giữa hai bên đặc biệt lớn trong vấn đề hạt nhân, khi Iran khó có khả năng chấp nhận các yêu cầu của Mỹ về việc tháo dỡ cơ sở hạ tầng hạt nhân và chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium.

Trong bối cảnh đó, cả hai bên đều muốn chứng tỏ mình sẵn sàng leo thang thông qua các hành động quân sự. Dẫu vậy, không bên nào muốn lệnh ngừng bắn bị đổ vỡ hoàn toàn.

Điều quan trọng nhất cần hiểu là cách Tổng thống Donald Trump nhìn nhận khái niệm “ngừng bắn”. Trong một cuộc họp báo tuần này, ông cho rằng ở Trung Đông, ngừng bắn đồng nghĩa với việc các bên vẫn có thể nổ súng, nhưng ở mức độ hạn chế và kiềm chế hơn.

Tuy nhiên, có một điều khá rõ ràng: ông Trump không muốn quay trở lại một cuộc chiến tranh toàn diện. Đó cũng là lý do ông yêu cầu Israel và Iran chấm dứt các cuộc tấn công lẫn nhau hồi đầu tuần.

Nguy cơ về một “xung đột đóng băng”

Trong thời gian tới, vẫn có thể xuất hiện thêm các cuộc không kích hoặc đòn đáp trả giữa các bên trong khi các cuộc đàm phán tiếp tục diễn ra. Đồng thời, Mỹ và Iran có thể đạt được một bản ghi nhớ hoặc thỏa thuận nguyên tắc trong những ngày hoặc vài tuần tới.

Tuy nhiên, nhiều khả năng đây chỉ là một thỏa thuận nhằm duy trì đối thoại giữa hai bên, thay vì giải quyết dứt điểm các vấn đề cốt lõi đang gây tranh cãi.

Bên cạnh đó, Israel khó có khả năng rút quân khỏi miền Nam Lebanon hoặc chấm dứt cuộc chiến bất đối xứng với lực lượng Hezbollah.

Như nhiều chuyên gia đã cảnh báo, tình hình hiện nay có dấu hiệu của một “xung đột đóng băng”, tức một cuộc chiến chưa được giải quyết triệt để, tiếp tục kéo dài ở cường độ thấp và không vượt ngưỡng của một cuộc chiến tranh toàn diện.

Nếu những nguyên nhân sâu xa của cuộc xung đột không được giải quyết, một thỏa thuận “ngừng bắn” giữa Mỹ, Israel và Iran chỉ có thể là tạm thời. Ảnh: Presstv.

Trong kịch bản này, các bên tránh được chiến tranh quy mô lớn nhưng vẫn thường xuyên xảy ra các vụ tấn công, không kích, pháo kích, hoạt động quân sự giới hạn hoặc các cuộc đối đầu thông qua lực lượng ủy nhiệm.

Giới quan sát nhận định, với các cuộc tấn công quân sự ngày càng mở rộng, tiến trình đàm phán đình trệ và những bất đồng chưa có dấu hiệu được tháo gỡ, Trung Đông đang đứng trước nguy cơ rơi vào một vòng xoáy bất ổn mới. Đặc biệt, mọi diễn biến liên quan đến eo biển Hormuz đều có thể tác động trực tiếp đến thị trường năng lượng toàn cầu, kéo theo những hệ lụy kinh tế vượt xa phạm vi khu vực.

Nếu những nguyên nhân sâu xa của cuộc xung đột không được giải quyết, từ vấn đề hạt nhân của Iran, vai trò của Hezbollah, xung đột Israel - Palestine cho tới cuộc cạnh tranh ảnh hưởng tại Trung Đông, thì bất kỳ lệnh ngừng bắn nào giữa Mỹ, Israel và Iran cũng chỉ có thể mang tính tạm thời. Chừng nào những mâu thuẫn cốt lõi vẫn còn tồn tại, hòa bình lâu dài vẫn sẽ là mục tiêu rất khó đạt được.

Thúy Hà