“Dạy nhau” hay “Bảo nhau”?

Vua Tiếng Việt yêu cầu người chơi hoàn thành ngữ liệu: “Anh em trong nhà ... ... dạy nhau”. Người chơi trả lời: “đóng cửa”, và đáp án của Vua Tiếng Việt cũng là “đóng cửa” (Anh em trong nhà đóng cửa dạy nhau).

Ở đây nảy sinh một vấn đề không liên quan đến đáp án, mà là ngữ liệu: “đóng cửa dạy nhau” hay “đóng cửa bảo nhau”?

Xét về cả ngôn ngữ lẫn văn hóa, phong tục tập quán, phải là “đóng cửa bảo nhau” mới đúng và hay.

1. “Đóng cửa bảo nhau”

Câu tục ngữ “Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau” là dị bản (cụ thể hóa) của “Đóng cửa bảo nhau” (chủ ngữ được tỉnh lược theo hướng mở, khái quát hơn).

Bảo nhau là cách nói hàm chứa sự khuyên nhủ, nhắc nhở, dặn dò với tính chất mềm mỏng, không mang vị thế kẻ trên người dưới:

Vợ chồng kết tóc trên đời/ Đói no ta sẽ lấy lời bảo nhau (Ca dao). Yêu nhau thì bảo nhau cùng/ Tôi nhắn lời nọ, người dùng lời kia... (Ca dao). Bảo nhau gặt lúa vội vàng/ Mang về nhặt, tuốt luận bàn thóc dôi (Ca dao).

“Đóng cửa bảo nhau”, đưa ra lời khuyên nên giải quyết vấn đề một cách kín đáo, riêng tư (đóng cửa), bằng sự nhỏ nhẹ, mang tính chất xây dựng, bình đẳng (bảo nhau) thay vì công khai, to tiếng. Đây là một quan niệm ứng xử quen thuộc của người Việt: “tốt khoe, xấu che”, không “vạch áo cho người xem lưng”, “xấu chàng hổ ai”.

2. “Đóng cửa dạy nhau”

Khi thay “bảo” bằng “dạy”, câu tục ngữ mang một sắc thái khác: từ bình đẳng sang thứ bậc, từ trao đổi sang giáo huấn. Bởi vì “dạy” là uốn nắn, làm cho biết điều phải trái, thường dùng cho mối quan hệ trên - dưới. Nếu quan hệ “bảo” + “nhau” mang nghĩa hoàn toàn hợp lý và tự nhiên, thì “dạy” + “nhau” lại chứa đựng một sự mâu thuẫn nội tại về ngữ nghĩa, lời khuyên phản tác dụng. Bởi “đóng cửa” mà bên nào cũng khăng khăng cho rằng mình đúng, rồi bên này “lên lớp” bên kia thì xung đột không những không được giải quyết mà có khi mâu thuẫn còn bị đẩy lên cao, khiến “đóng cửa dạy nhau” không khéo thành “đóng cửa ... nện nhau” chưa biết chừng!

Vậy, vì sao lại có bản “đóng cửa dạy nhau”?

3. “Dạy nhau” - đồng đại và lịch đại

Thực ra bản “Anh em trong nhà đóng cửa dạy nhau” không phải do Vua Tiếng Việt tự đặt ra.

Trước tiên, “Đóng cửa dạy nhau” có trong Tục ngữ, cổ ngữ, gia ngôn (Paulus Của Huỳnh Tịnh, Sai Gon 1897). Vậy phải chăng cái sai bắt đầu từ Paulus Của Huỳnh Tịnh?

Câu trả lời là không phải vậy.

Trong thực tế, “bảo” ngoài nghĩa biểu, nói cho biết, còn được hiểu là dạy bảo, khuyên răn, ví dụ: Bảo con con chẳng nghe lời/ Con nghe ông kễnh đi đời nhà con (Ca dao). Thế nên “khó bảo” được nhiều cuốn từ điển tiếng Việt hiện đại giảng là “khó dạy”.

Ngược lại, xưa kia chữ “dạy” ngoài nghĩa dạy dỗ, giáo huấn, còn được hiểu là bảo, nói cho biết. Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết: “Rằng mua ngọc đến Lam Kiều/ Sính nghi xin dạy bao nhiêu cho tường?”; “Kiệu hoa giục giã tức thì/ Vương ông dạy rước cùng về một nơi”... Theo đây, câu: “Sính nghi xin dạy bao nhiêu cho tường?” được hiểu là: Đồ sính lễ thì xin nói/ bảo cho tôi biết phải đem đến bao nhiêu? Còn câu: “Vương ông dạy rước cùng về một nơi” được hiểu: Vương ông bảo rằng, hãy rước kiệu hoa cùng về một nơi...

Trong ca dao, câu: Chàng ôi thiếp có lỗi lầm/ Xin chàng đóng cửa âm thầm dạy nhau, thì “âm thầm dạy nhau” ở đây cũng có nghĩa là nói với nhau một cách kín đáo, “xử lý nội bộ” (kẻo “xấu thiếp hổ chàng”), chứ không phải hai bên “dạy nhau”, lời qua tiếng lại.

Còn câu “Đóng cửa dạy nhau” mà Paulus Của Huỳnh Tịnh giảng là: “Về việc quấy phải (tức “phải quấy” = phải trái, đúng sai - HTC) trong nhà, lấy theo lẽ khôn ngoan thì phải dạy riêng, chớ cho người ngoài biết”, thì “dạy riêng” ở đây cũng được hiểu là nói riêng với nhau, không để người ngoài biết.

***

Trên đây chúng tôi đã dẫn chứng: bảo/dạy vừa có nghĩa là nói cho biết, vừa có nghĩa là dạy dỗ, giáo huấn. Tuy nhiên, không phải hai từ này luôn đồng nghĩa và có thể thay thế cho nhau trong mọi trường hợp.

Trong câu Đứa trẻ khó bảo, thì “bảo” ở đây có nghĩa là dạy dỗ, giáo huấn, chứ không có nghĩa là bảo, nói cho biết. Ngược lại, trong “Đóng cửa dạy nhau”, thì “dạy” có nghĩa là bảo, nói cho biết, chứ không được hiểu là dạy bảo, giáo huấn.

Tuy nhiên, nếu như hiện nay “bảo” với nghĩa là dạy dỗ, giáo huấn vẫn được dùng phổ biến, thì “dạy” với nghĩa bảo, nói cho biết, lại hầu như đã trở thành nghĩa cổ. Bởi thế, trong khi bản “đóng cửa dạy nhau” hoàn toàn vắng bóng, thì “đóng cửa bảo nhau” lại được ghi nhận trong hầu hết các từ điển tiếng Việt uy tín hiện hành.

Như vậy, việc ưu tiên một biến thể lịch đại (ít dùng) và gạt bỏ một tục ngữ đồng đại (chuẩn, phổ biến) trong một chương trình tìm hiểu về tiếng Việt dành cho đại chúng hiện đại có thể dễ khiến khán giả, đặc biệt là thế hệ trẻ hiểu sai về chuẩn mực hành xử và sắc thái tình cảm cốt lõi của câu tục ngữ gốc.

Hoàng Tuấn Công (CTV)