Chọn ngành nghề theo số đông hay theo năng lực bản thân?

Khi kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia 2026 đang cận kề, không khí học tập tại các trường THPT trở nên gấp gáp hơn bao giờ hết. Nhưng bên cạnh áp lực ôn thi, một trăn trở khác cũng đang “đè nặng” lên vai nhiều phụ huynh và học sinh lớp 12, đó là lựa chọn ngành nghề cho tương lai.

Học sinh tìm hiểu thông tin ngành học, phương thức tuyển sinh tại Ngày hội tư vấn tuyển sinh – hướng nghiệp 2026 tổ chức ở Trường Đại học Hồng Đức.

Giống như nhiều bạn bè cùng trang lứa, Mai Anh, học sinh lớp 12, Trường THPT Hàm Rồng được gia đình định hướng theo ngành kinh tế, bởi trong suy nghĩ của bố mẹ em, đây là lĩnh vực dễ xin việc, thu nhập ổn định. Không chỉ vậy, phần lớn bạn bè của Mai Anh cũng đăng ký các ngành “hot” như marketing, công nghệ thông tin... Thế nhưng, ít ai biết rằng, em lại có niềm đam mê đặc biệt với thiết kế đồ họa, lĩnh vực mà em đã tự học từ nhiều năm nay. “Em rất phân vân. Nếu chọn theo đam mê thì sợ không ổn định, còn theo số đông thì lại lo mình không đủ giỏi để theo lâu dài”, Mai Anh chia sẻ.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, các ngành như công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, marketing, logistics... trở thành lựa chọn phổ biến của nhiều thí sinh. Không ít phụ huynh cũng chủ động định hướng cho con theo những ngành được cho là dễ xin việc, thu nhập cao. Tuy nhiên, khi một ngành học trở nên “quá nóng”, nguy cơ dư thừa nhân lực trong tương lai là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Thực tế cho thấy, không ít sinh viên sau khi ra trường phải làm trái ngành hoặc rơi vào tình trạng thất nghiệp do không đáp ứng được yêu cầu công việc. Nguyên nhân sâu xa xuất phát từ việc lựa chọn ngành học không phù hợp với năng lực và sở trường cá nhân.

Với Trần Duy Trinh, sinh năm 2000, phường Hạc Thành, câu chuyện chọn sai ngành học vẫn là bài học còn nguyên giá trị. Từng là sinh viên ngành Công nghệ kỹ thuật cơ điện tử tại Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, Trinh có một khởi đầu mà nhiều người mơ ước. Thế nhưng, chỉ sau hai năm theo học, anh đã quyết định dừng lại. “Càng học, tôi càng nhận ra mình không thực sự phù hợp. Nếu tiếp tục, có thể tôi vẫn tốt nghiệp, nhưng sẽ rất khó để làm tốt công việc sau này”, Trinh chia sẻ. Quyết định rẽ hướng không hề dễ dàng, nhưng lại mở ra cho anh một hành trình mới. Cuối năm 2024, Trinh trở về Thanh Hóa, bắt đầu công việc trong lĩnh vực truyền thông mà anh yêu thích. Đến nay, anh vừa đảm nhiệm công việc truyền thông cho một công ty tại địa phương, vừa phát triển kênh truyền thông riêng với hàng trăm nghìn người theo dõi, mang lại nguồn thu nhập ổn định cùng lộ trình phát triển rõ ràng. Câu chuyện của Trinh là minh chứng rõ nét cho một thực tế: Lựa chọn sai ngành có thể khiến người trẻ mất thời gian, thậm chí phải bắt đầu lại từ đầu.

Như vậy, một ngành học lý tưởng không chỉ phù hợp với năng lực cá nhân mà còn cần có cơ hội phát triển trong tương lai. Điều này đòi hỏi cả phụ huynh và học sinh phải tìm hiểu kỹ lưỡng về thị trường lao động, xu hướng nghề nghiệp cũng như yêu cầu của từng ngành. Do đó, trong quá trình định hướng nghề nghiệp, vai trò của gia đình và nhà trường là vô cùng quan trọng. Thay vì áp đặt, nhiều phụ huynh hiện nay đã chuyển sang lắng nghe và tôn trọng lựa chọn của con. Đồng thời, phụ huynh cũng cần chủ động tìm hiểu thông tin về ngành nghề, thị trường lao động để cùng con đưa ra quyết định phù hợp. “Bố mẹ nào cũng mong con có hướng đi thuận lợi nên thường muốn con theo những ngành phổ biến, nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cao. Nhưng xã hội bây giờ đã thay đổi rất nhiều. Tôi nhận ra nếu ép con theo ngành không phù hợp với năng lực và sở thích thì rất khó theo lâu dài. Vì vậy, gia đình tôi chỉ định hướng, còn quyết định là ở con”, chị Nguyễn Thị Hạnh, phường Hàm Rồng chia sẻ.

Chính từ nhu cầu đó, những năm gần đây, ngày càng có nhiều ngày hội tư vấn tuyển sinh quy mô lớn được tổ chức như ngày hội tư vấn tuyển sinh – hướng nghiệp 2026 do Báo Tuổi Trẻ phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức tại Trường Đại học Hồng Đức, thu hút hàng nghìn học sinh THPT và phụ huynh tham gia. Tại đây, phụ huynh và học sinh được cung cấp đầy đủ, cập nhật thông tin về ngành đào tạo, phương thức tuyển sinh, cơ hội nghề nghiệp cũng như các chương trình liên kết quốc tế. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin, các thầy cô và chuyên gia còn trực tiếp giải đáp thắc mắc, giúp học sinh hiểu rõ hơn về năng lực bản thân để đưa ra định hướng phù hợp. Bên cạnh đó, nhiều trường đại học trên cả nước cũng tổ chức các ngày hội tư vấn riêng, tạo điều kiện để học sinh tiếp cận thông tin một cách đa chiều và chính xác.

Có thể thấy, lựa chọn ngành nghề theo số đông có thể mang lại cảm giác an toàn trước mắt, nhưng chưa chắc là con đường phù hợp lâu dài. Ngược lại, lựa chọn theo năng lực bản thân tuy đòi hỏi sự dũng cảm, nhưng lại mở ra cơ hội phát triển bền vững hơn. Để giải bài toán này, cần có sự chung tay từ nhiều phía. Học sinh cần chủ động tìm hiểu, đánh giá đúng năng lực và sở thích của mình. Phụ huynh cần đồng hành, lắng nghe và định hướng thay vì áp đặt. Nhà trường và xã hội cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động tư vấn hướng nghiệp, cung cấp thông tin kịp thời và chính xác. Bởi hơn hết, lựa chọn ngành nghề không chỉ là chọn một tấm bằng đại học, mà là lựa chọn con đường cho cả tương lai. Và con đường đúng đắn nhất không phải là con đường đông người đi, mà là con đường phù hợp nhất với chính mình.

Bài và ảnh: Phương Đỗ