Vẻ đẹp kiến trúc nơi làng cổ Tiên Hòa

Làng cổ Tiên Hòa, xã Tống Sơn được nhắc đến là nơi lưu giữ các lớp kiến trúc truyền thống đặc sắc. Với cấu trúc dân cư “ngõ hạng”, hệ thống mái ngói cổ rêu phong, giếng làng, bến nước... và việc phát hiện di chỉ khảo cổ học Cồn Cổ Ngựa nằm trong nền văn hóa Đa Bút cách đây 5.000-6.000 năm, Tiên Hòa là minh chứng sống cho lịch sử - văn hóa - kiến trúc làng quê Việt.

Làng cổ Tiên Hòa với những ngôi nhà nhuốm màu thời gian.

Nằm bên bờ sông Bồng Khê, làng có tên nôm là Kẻ Khao, sau đó là Tiên Cảo và hiện nay là Tiên Hòa. Một nét đặc biệt mà không nhiều làng cổ khác có được, đó là cấu trúc “ngõ hạng” - tức hệ thống ngõ dẫn đi từ thấp lên cao, bậc thềm đá, phân tầng theo địa hình đồi núi, mỗi ngõ có tên gọi riêng như ngõ Mã, ngõ Cổng, ngõ Thượng, ngõ Hát... Cứ mỗi ngõ hạng bắt đầu bằng con đường độc đạo lên theo độ dốc của đồi - đây là mô hình tổ chức không gian hợp lý, vừa theo địa hình, vừa thể hiện trật tự làng xã. Nhờ vậy, các ngôi nhà trong làng có thể đón gió mùa hè, tránh ngập lụt ở mùa mưa, đồng thời tạo nên cảnh quan đặc sắc khi nhìn từ cao: mái ngói thấp thoáng giữa rừng cây, ngõ nhỏ leo dốc, bóng râm len qua bậc thềm đá. Đặc biệt, từ ngõ Trôi vào đến ngõ Hát, cứ mỗi ngõ hạng Nhân dân lại xây một bến nước để dùng trong sinh hoạt hàng ngày. Bến nước này cũng là nơi thuyền đậu để chở mạ ra đồng cấy vụ chiêm và đưa lúa từ đồng về làng.

Kiến trúc nhà ở Tiên Hòa phần lớn làm từ gỗ và ngói. Khi bước vào những lối ngõ hạng trong làng, ta thấy mái ngói cổ ẩn mình sau lớp tường gạch nung đã bạc màu thời gian, những ngôi nhà cổ nhiều gian được giữ nguyên kết cấu cột - xà - vì kèo - cửa bức bàn. Những nét chạm khắc đơn giản ở kèo nhà, hoa văn đường rui mè thể hiện gu thẩm mỹ địa phương, không hoa mỹ nhưng chắc chắn, giản dị. Một ngôi nhà cổ được giữ nguyên cấu trúc nhiều hàng gỗ đỡ mái dốc, vết thời gian hằn lên từng viên gạch, tạo vẻ cổ kính.

Không chỉ có nhà dân, đình làng Tiên Hòa cũng là một trong những công trình kiến trúc công cộng tiêu biểu. Đình làng được khởi dựng cách đây hàng trăm năm, thờ Thành hoàng làng - thần Cao Sơn Đại Vương. Đình sở hữu mái cong, vì kèo, kết cấu theo kiểu chồng rường kẻ bẩy. Đình có 12 cột lớn, 12 cột quân. Các họa tiết, hoa văn trang trí được chạm khắc tỉ mỉ, tinh tế, là một trong những điểm nhấn đặc sắc trong kiến trúc, mỹ thuật đình làng. Năm 2012, đình làng Tiên Hòa được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Người dân trong làng vẫn kể rằng, đình từng là nơi tổ chức lễ hội, họp bàn việc nước, tiếp khách làng, giữ vai trò trung tâm làng xã. Bên cạnh đó, các giếng làng cổ vẫn giữ được nước trong xanh mát lành, là điểm tụ nước ngầm và nguồn sinh hoạt truyền thống.

Giờ đây, mỗi dịp ghé thăm làng, người ta dễ bắt gặp câu chuyện của những bậc cao niên khi nhắc đến kiến trúc làng. Ông Hoàng Đình Két ở thôn Tiên Hòa 1 cho biết: “Đến nay, rất nhiều gia đình trong làng vẫn giữ được nếp nhà xưa. Thêm vào đó kiến trúc ngõ hạng giúp tô thêm vẻ đẹp cho những ngôi nhà truyền thống. Nếp nhà xưa giờ đây vẫn mát vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông, nên chúng tôi cũng chỉ tu sửa lại khi hỏng hóc và mong muốn trao truyền lại cho con cháu đời sau”.

Với giá trị văn hóa truyền thống và kiến trúc, làng Tiên Hòa đã được định hướng để phát triển trở thành điểm đến du lịch cộng đồng. Tháng 7/2025 xã Tống Sơn đã mời các chuyên gia, nhà nghiên cứu văn hóa đến khảo sát, hỗ trợ xây dựng sản phẩm du lịch. Cùng với đó, tăng cường công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân địa phương trong việc gìn giữ không gian nhà cổ. Theo chuyên gia du lịch cộng đồng Dương Minh Bình, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty CBT Travel, làng Tiên Hòa có đủ chất liệu để phát triển trở thành điểm đến mang đậm nét vùng quê Bắc bộ. Trước hết, cần giữ nguyên kiến trúc “ngõ hạng” như hiện nay, đồng thời vận động Nhân dân giữ gìn vệ sinh môi trường và cảnh quan, văn hóa truyền thống. Đối với làng cổ Tiên Hòa chỉ cần giữ nguyên yếu tố gốc, sắp xếp lại cho hợp lý. Ngoài ra, hương ước, quy ước của làng cần có những quy định riêng, để điểm đến trở nên đúng nghĩa, đặc sắc, hấp dẫn”.

Bài và ảnh: Hoài Anh