Từ “Lí hạ qua điền” đến “Chàng rể chớ nấu thịt trâu...”

Điều thú vị là trong tiếng Việt, tục ngữ “Chàng rể chớ nấu thịt trâu, nàng dâu chớ rang cơm nguội” (dị bản: Làm rể chớ nấu thịt trâu, làm dâu chớ đồ xôi lại), đưa ra lời khuyên tương tự như câu “Lí hạ qua điền”.

Ngán thay chữa dép vườn dưa,

Dẫu ngay cho chết cũng ngờ là gian

(Quan âm Thị Kính)

“Chữa dép vườn dưa” trong câu thơ trên được sử dụng như một thành ngữ. Tuy nhiên, “Chữa dép vườn dưa” thực chất có nguồn từ điển cố Hán “Lí hạ qua điền 李下瓜田” (Dưới cây mận, trong ruộng dưa). Mà “Lí hạ qua điền 李下瓜田 lại xuất xứ từ bài Quân tử hành (Nhạc phủ thi tập): “Quân tử phòng vị nhiên, bất xử hiềm nghi gian. Qua điền bất nạp lí, lí hạ bất chính quan (君子防未然, 不處嫌疑間. 瓜田不納履, 李下不正冠), nghĩa là: Người quân tử phòng ngừa từ khi chưa xảy ra, không ở vào thế dễ bị nghi ngờ. Ở ruộng dưa thì không xỏ giày, dưới gốc mận thì không sửa mũ. Theo đây, “Chữa dép vườn dưa” hay “Lí hạ qua điền” là các bản rút gọn của “Qua điền bất nạp lí, lí hạ bất chính quan”. Người xưa đưa ra lời khuyên về một tình huống cụ thể: khi đi qua ruộng dưa, dù giày bị tụt, cũng không nên cúi xuống xỏ lại; khi đứng dưới cây mận, dù mũ bị lệch cũng không nên giơ tay chỉnh lại, tránh người ta nghĩ mình cúi xuống để lấy trộm dưa, giơ tay lên để hái trộm mận. Về sau, “Lí hạ qua điền”, hay “Sửa dép vườn dưa” dùng để chỉ những hoàn cảnh dễ gây nghi ngờ, dễ bị hiểu lầm, nên người ngay thẳng và hiểu sự đời cần tránh những tình huống như vậy.

Điều thú vị là trong tiếng Việt, tục ngữ “Chàng rể chớ nấu thịt trâu, nàng dâu chớ rang cơm nguội” (dị bản: Làm rể chớ nấu thịt trâu, làm dâu chớ đồ xôi lại), đưa ra lời khuyên tương tự như câu “Lí hạ qua điền”. Cả ba thứ: thịt trâu, cơm nguội và xôi khi nấu, rang hay đồ lại đều bị ngót đi rất nhiều. Bởi thế trong gia đình, “chàng rể”, “nàng dâu” nên cẩn trọng, tránh đảm nhận những công việc “nhạy cảm” như vậy, kẻo bị nghi ngờ vụng trộm trong khi nấu nướng, chế biến.

Tuy nhiên trong thực tế, câu tục ngữ Việt chỉ dừng ở cách hiểu nghĩa đen: nấu thịt trâu, rang cơm nguội, đồ xôi lại bị ngót đi rất nhiều; còn nghĩa bóng: tránh làm những việc dễ bị rơi vào hoàn cảnh “tình ngay lí gian” hầu như không được sử dụng.

Lý Thủy (CTV)