Người vợ “liệt nữ” của vua lê thái tổ

Làm vợ Lê Lợi từ khi còn là phụ đạo Khả Lam đến khi cuộc khởi nghĩa gặp khó khăn, người phụ nữ ấy lại tự nguyện hiến thân mình để nghĩa quân tiếp bước. Đó là Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần.

Di tích lịch sử đền Quốc mẫu Phạm Thị Ngọc Trần trên đất làng Thượng Vôi, xã Xuân Hòa.

Theo sử liệu, bà vốn họ Trần, là người làng Quần Lai, huyện Lôi Dương, nay thuộc xã Xuân Hòa - quê hương của nhiều bậc khai quốc công thần và tướng sĩ tham gia khởi nghĩa Lam Sơn.

Chuyện kể rằng, khi Lê Lợi còn là phụ đạo Khả Lam, vì bất bình trước quân Minh xâm lược, Lê Lợi thường xuyên gặp gỡ các anh hùng, hào kiệt trong vùng để bàn việc dựng cờ khởi nghĩa. Một lần, bên bãi bồi sông Chu buổi chiều buông, ông tình cờ gặp một người con gái dáng điệu thục nữ, chân quê mà vẫn toát lên sự sang quý, đang hái lá dâu. Hỏi ra mới biết người con gái ấy họ Phạm, tên Ngọc Trần, người làng Quần Lai. Về nhà Lê Lợi sắm sửa lễ vật sang đất Quần Lai hỏi nàng làm vợ.

Làm vợ Lê Lợi, bà Ngọc Trần sớm hôm cùng chồng chăm lo việc nhà cửa. Khi chồng xưng Bình Định vương phất cờ khởi nghĩa, bà toàn tâm cùng chồng dựng nghiệp. Sử sách chép rằng, bằng sự tháo vát, bà Ngọc Trần giúp Lê Lợi lo việc hậu cần, quân lương. Đặc biệt, trong những lần Lê Lợi và nghĩa quân rút lên Linh Sơn, đều có sự sát cánh của bà. Và trong những ngày tháng khó khăn ấy, trong tình thế bị giặc vây ráp, lương thảo cạn kiệt, bà cùng các tướng vận lương như Nguyễn Nhữ Lãm vẫn bền gan kiên trì xoay sở, dẫu rơi vào cảnh đói ăn rách mặc không một lời ca thán.

Trải qua những lần giao tranh ác liệt giữa nghĩa quân Lam Sơn với giặc Minh, tình thế giằng co chưa phân thắng bại, năm 1424 tướng Nguyễn Chích hiến kế đất Nghệ An là nơi hiểm yếu nên dẫn quân vào đó xây dựng căn cứ tạo thế và lực rồi tính đến việc tiến ra chiếm lấy Đông Đô, có như vậy mới mong việc nước thành công. Bình Định vương cho là phải nên tháng 9 năm đó đã cho đánh đồn Đa Căng. Sang đầu năm sau thì tiến vào Nghệ An. Trên hành trình tiến vào đất Nghệ An, đến thành Triều Khẩu (Trào Khẩu) thì giông tố nổi nên khiến nghĩa quân phải dừng chân dựng trại. Đêm đó, trong cơn mộng mị, Bình Định vương Lê Lợi mộng thấy một vị thần hiển hiện, nói rằng muốn xin một người thiếp, nếu được toại nguyện sẽ dốc lòng phù trợ.

Sáng ra, Lê Lợi cho gọi dân làng đến hỏi thì biết tại đây có ngôi đền thiêng thờ thần Phổ Hộ (Giản Hộ) và lệ cúng tế. Có người nói nên bắt một người con gái hiến cho thần, nhưng Lê Lợi bác đi, nói: “Giặc Minh tàn ác, giết người cướp của, ta khởi nghĩa vì dân, bây giờ lẽ nào lại bắt thêm một người dân vô tội phải bỏ mạng”. Sau những suy tư, Bình Định vương Lê Lợi gọi những người vợ đã đi theo mình lại, kể về giấc mộng và ngỏ: “Ai chịu hiến mình cho thần Phổ Hộ, khi ta lấy được nước sẽ lập con người đó làm vua”. Trong sự yên lặng, chỉ có bà Ngọc Trần bước ra, khẳng khái thưa: ‘Nếu minh công giữ lời hứa, thiếp nguyện xả thân vì nước, sau này minh công làm nên nghiệp lớn chớ phụ con thiếp”. Khi ấy, con trai Lê Nguyên Long của bà mới 3 tuổi.

Sau lễ tế thần Phổ Hộ, việc tiến quân của nghĩa quân Lam Sơn thuận lợi, đánh đâu được đó. Việc hiến thân của bà Ngọc Trần về sau được nhắc đến trong nhiều tài liệu như Thanh Hóa chư thần lục; Lê Triều ngọc phả; Đại Việt thông sử; Các vị thần thờ ở xứ Thanh...

Cảm động trước sự hiến thân của người vợ tào khang, Bình Định vương Lê Lợi đã cho người đưa bà về quê nhà an táng, cho lập đền thờ phụng. Khi con trai của bà là thái tử Nguyên Long lên ngôi - tức vua Lê Thái Tông, đã truy tôn bà làm Hoàng Thái hậu.

Nhằm tôn vinh sự hy sinh của người liệt nữ, người dân ở nhiều nơi cũng đã lập đền thờ bà. Một trong số đó là Di tích lịch sử đền Quốc mẫu Phạm Thị Ngọc Trần ở làng Thượng Vôi, xã Xuân Hòa.

Trải bao thời gian, câu chuyện về người vợ tào khang của Bình Định vương Lê Lợi hiến thân mình để chồng vượt qua khó khăn, dựng nên nghiệp lớn vẫn được hậu thế nhắc nhớ với sự cảm khái, kính ngưỡng.

Khánh Lộc

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần, NXB Thanh Hóa, 2020).