Vị đại khoa trên đất Vạn Hà xưa

Đất Vạn Hà xưa, nay là xã Thiệu Hóa thuộc vùng đất giàu truyền thống hiếu học và khoa bảng. Trải qua bao thế hệ, nơi đây đã sinh ra những danh nhân tiêu biểu có nhiều đóng góp cho đất nước. Trong đó có Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh - vị “đại khoa” tiêu biểu, người đã góp phần làm rạng danh truyền thống hiếu học của vùng đất này.

Di tích lịch sử - văn hóa nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh.

Theo tài liệu văn bia, gia phả, sắc phong và truyền ngôn của các vị cao niên trong dòng họ Nguyễn Quang (xã Thiệu Hóa), Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh sinh năm 1584 trong gia đình có truyền thống làm quan ở làng Trí Cẩn (nay là khu phố 1, xã Thiệu Hóa). Cha ông là quan võ, có công lớn trong sự nghiệp “phù Lê, diệt Mạc”. Tuy vậy, ông không theo con đường nhà binh giống cha, mà lựa chọn dùi mài kinh sử theo văn nghiệp. Trải qua bao gian truân trong học hành thi cử, đến năm 1628, khoa thi Mậu Thìn đời vua Lê Thần Tông, ông mới đỗ Đệ Tam nhất đồng tiến sĩ. Lúc này ông đã 44 tuổi, ông được cử giữ chức Lại bộ Tả thị lang và từng được triều đình cử đi xứ sang Trung Quốc để giao thiệp với nhà Minh. Theo văn bia ở Văn miếu Quốc Tử Giám, ông được triều đình ban tước “Mỹ Lộc Hầu”. Trong đời làm quan, Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh đã chứng tỏ là vị quan tài giỏi, thanh liêm và rất thương dân như con, bởi vậy được người đời nể trọng.

Ông mất vào năm 1654, thọ 71 tuổi và được triều đình phong là phúc thần tại quê nhà. Đặc biệt, ông còn được phong phúc thần ở làng Phù Lỗ (nay thuộc Sóc Sơn, Hà Nội). Tại đền thờ ông ở khu phố 1, xã Thiệu Hóa còn lưu câu đối: “Vạn Hà bất một cao danh bảng/ Phù Lỗ phục sinh đại phúc thần” (được hiểu là Vạn Hà không mất đi cao danh bảng, Phù Lỗ sống lại đại phúc thần). Ở nơi phần mộ của ông còn khắc chữ “Tiến sĩ tư phủ bộ tiên sinh mộ chí”. Hiện Di tích lịch sử - văn hóa nhà thờ Nguyễn Quang Minh vẫn còn giữ một đạo sắc phong của vua Khải Định niên hiệu thứ 9 năm (1924) đã tôn ông là “Vị tôn thần giúp nước cứu dân có nhiều linh ứng”.

Tuy nhiên, trải qua thời gian cùng những thăng trầm lịch sử, Di tích lịch sử - văn hóa nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo, mấy chục sắc phong qua các triều vua Lê, cùng các tài liệu gia phả Hán Nôm gốc đều bị thất tán. Được sự đồng ý của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, năm 2015 Di tích lịch sử - văn hóa nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh được con cháu trong dòng họ Nguyễn Quang trùng tu, tôn tạo. Việc xây dựng nhà thờ không chỉ thể hiện lòng tri ân của dòng họ mà còn là niềm tự hào chung của cả cộng đồng địa phương đối với người đã làm rạng danh quê hương. Không gian nhà thờ được bài trí trang trọng, với các hạng mục như bàn thờ, hoành phi, câu đối... thể hiện sự tôn kính với bậc hiền tài, gợi nhắc về một thời kỳ coi trọng đạo học, tôn vinh người đỗ đạt. Đây không chỉ là nơi tưởng niệm mà còn là “địa chỉ đỏ” về giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Ông Nguyễn Khắc Thắng 67 tuổi - cháu đời thứ 17 của Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh cho biết: “Di tích lịch sử cấp tỉnh nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh hiện nay còn lưu giữ một số hiện vật như áo bào vua ban; sắc phong và bức đại tự cổ, ngai thờ, mâm bồng, 2 đôi kiếm, chó bằng sứ cổ, bài vị, hộp đựng mũ áo... Tất cả đều là hiện vật gốc của di tích, được các đời con cháu cố gắng gìn giữ”. Hằng năm, vào ngày 20/5 (âm lịch), con cháu dòng họ Nguyễn Quang lại tụ hội về đây tổ chức ngày giỗ của cụ để dâng hương, tưởng nhớ và ôn lại truyền thống của dòng họ và công lao của Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh. Những hoạt động ấy không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn góp phần gắn kết dòng họ, khơi dậy niềm tự hào và ý thức giữ gìn truyền thống dòng họ”.

Bài và ảnh: Khắc Công

(Bài viết sử dụng nguồn tư liệu Lý lịch Di tích lịch sử - văn hóa nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Quang Minh).