Nguyệt Ấn: Nơi lịch sử và bản sắc Mường cùng lưu dấu

Nguyệt Ấn là vùng đất cổ thuộc Mường Bằng, Mường Ứn, nơi sinh sống của các dân tộc Mường, Kinh, Dao... trong đó đồng bào dân tộc Mường chiếm 88,51% dân số toàn xã. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, đồng bào các dân tộc nơi đây vẫn gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của mình.

Đền Lê Lâm - điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh của người dân Nguyệt Ấn.

Về với vùng đất Nguyệt Ấn, du khách hãy đến thăm đền thờ Lê Lâm - nơi sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của Nhân dân. Theo tài liệu lưu giữ tại Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Nguyệt Ấn, Phò mã Đô úy Lê Lâm sinh ra trong một danh gia vọng tộc; ông nội làm quan nhà Trần, giữ chức Đồng Tri Phủ Sự. Ngay từ thời trai trẻ, ông đã nổi tiếng khắp vùng là người thông minh, khôi ngô tuấn tú, vóc dáng cao lớn, văn võ song toàn, đặc biệt có tài cưỡi ngựa bắn cung. Sau khi cha qua đời, ông trở về quê nhà chịu tang, đem hết của cải trong nhà phân phát cho Nhân dân, rồi cùng bà con tăng gia sản xuất và ngày đêm luyện tập binh mã.

Năm Kỷ Hợi (1479), tù trưởng xứ Bồn Man là Cầm Công làm phản, đem quân quấy nhiễu ở miền Tây nước ta. Trước tình hình đó, nhà vua hạ chiếu kêu gọi nhân tài dẹp giặc cứu nước. Hưởng ứng lời kêu gọi, Lê Lâm cùng 41 gia thần tinh thông võ nghệ đã tình nguyện gia nhập quân triều đình. Triều đình chia quân thành 5 đạo, do các tướng Lê Thọ Vực, Trịnh Công Lộ, Lê Đình Ngạn, Lê Lộng chỉ huy, tiến đánh giặc. Lê Lâm cùng các gia thần đã kề vai, sát cánh chiến đấu trong đội ngũ này, truy kích quân địch, góp phần làm nên thắng lợi.

Về sau, họ Cầm ở xứ Bồn Man lại dấy binh làm phản. Theo tài liệu địa phương, vua Lê Thánh Tông đã ngự giá thân chinh, cùng Lê Lâm và các tướng lĩnh tiến quân đánh tan giặc. Sau thắng lợi này, Lê Lâm được phong chức Tả bộc xạ Binh bộ Thượng thư và được nhà vua ban hôn, kén làm phò mã. Tuy nhiên, ông xin từ chối việc làm rể hoàng gia để cáo lão về quê. Cảm kích trước tấm lòng ấy, nhà vua vẫn giao cho ông cai quản một vùng đất rộng lớn, ban tước Đô úy Phò mã Lương Quốc Công. Khi ông qua đời, nhà vua ban sắc chỉ cho Nhân dân địa phương an táng và lập đền thờ tại làng Chuối, xã Phùng Giáo (nay là thôn Bằng, xã Nguyệt Ấn).

Thời gian và chiến tranh đã khiến đền thờ Lê Lâm có giai đoạn trở thành phế tích trong sự tiếc nuối của người dân nơi đây. Năm 1995, Nhân dân địa phương cùng dòng họ Lê đã quyên góp tiền của, dựng lại đền thờ trên nền đất cũ. Hiện nay, trong đền vẫn còn nhiều hiện vật có giá trị như đạo sắc phong do vua Bảo Đại ban năm 1935; một long ngai bằng gỗ sơn son thếp vàng; áo tế thêu hổ phù; lư hương đá điêu khắc hình hổ phù... và nhiều đồ vật thờ cúng khác.

Với những giá trị về lịch sử, văn hóa, năm 2004, đền thờ Lê Lâm được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Hằng năm, vào ngày 20/10 âm lịch, Nhân dân xã Nguyệt Ấn tổ chức lễ dâng hương để tưởng nhớ Đô úy Phò mã Lương Quốc Công, tri ân công lao của ông trong sự nghiệp đánh đuổi giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước, cũng như giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Ông Lê Văn Thưởng - người trông coi đền thờ Lê Lâm, cho biết: “Đền thờ Lê Lâm là điểm tựa tâm linh, niềm tự hào của người dân xã Nguyệt Ấn. Năm 2024, được sự quan tâm của Nhà nước và Nhân dân địa phương, đền đã được tu bổ, tôn tạo, đáp ứng nguyện vọng của người dân. Để gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của di tích, tôi sẽ tiếp tục vận động các thành viên trong gia đình, dòng họ cùng cộng đồng tích cực tham gia chỉnh trang cảnh quan, giữ gìn vệ sinh môi trường, tạo không gian sạch đẹp, trang nghiêm, phục vụ tốt nhu cầu sinh hoạt tâm linh của Nhân dân trong và ngoài xã”.

Đến vùng đất Nguyệt Ấn, du khách còn được chiêm bái đền thờ Bà Chúa Chầm - di tích lịch sử, văn hóa gắn với người phụ nữ đã hết lòng giúp đỡ lương thảo, che chở nghĩa quân Lam Sơn, giúp nghĩa quân thoát khỏi sự truy kích của quân Minh. Cảm kích trước tấm lòng nhân ái, biết hy sinh vì nghĩa lớn, Bình Định vương Lê Lợi đã cưới bà làm thiếp. Từ đây, nghĩa quân cũng chiêu nạp thêm nhiều binh lính tại địa phương. Sau khi kháng chiến thắng lợi, bà được sắc phong làm Hoàng phi. Trong một lần đi thuyền rồng ngược sông Âm về thăm quê, thuyền gặp bão lớn và bị chìm, bà đã qua đời, thi hài được an táng tại đồi Lăng. Để tưởng nhớ công lao của bà, vua Lê Thái Tổ đã cho lập đền thờ. Dù nhiều sắc phong cổ đã thất lạc do chiến tranh, hiện UBND xã Nguyệt Ấn vẫn lưu giữ được sắc phong năm 1934 (niên hiệu Bảo Đại thứ 9), tôn phong bà là “Cung phi tiên bà”, mỹ tự “Trinh Uyển tôn thần” để Nhân dân đời đời thờ phụng.

Ghé thăm vùng đất Nguyệt Ấn, du khách còn có cơ hội trải nghiệm không khí rộn ràng của các phiên chợ Vân An, Sông Âm, Làng Bằng... Nơi đây bày bán nhiều sản vật do chính tay người dân địa phương làm ra như măng khô, gạo nếp nương, mật ong. Bên cạnh đó, ẩm thực của đồng bào Mường cũng là một điểm nhấn với những món ăn đậm đà hương vị núi rừng như thịt trâu nấu lá lồm, cá suối nướng, gà đồi hấp lá chanh và xôi ngũ sắc dẻo thơm.

Người dân Nguyệt Ấn luôn quan tâm gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Cùng với các di tích lịch sử, văn hóa và ẩm thực, vùng đất Nguyệt Ấn còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mường. Những làn điệu hát ru, hát xường được gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ; tiếng chiêng vang lên trong các dịp lễ hội tạo nên không khí vừa trang nghiêm, linh thiêng, vừa náo nức, rộn ràng khắp thôn làng.

Những giá trị văn hóa truyền thống ngày nay đang được lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống tinh thần của người dân; các di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn trở thành nơi giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ, tạo sự gắn kết trong cộng đồng. Để đạt được thành quả này, xã Nguyệt Ấn đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc trên địa bàn xã nói chung và dân tộc Mường nói riêng. Tích cực vận động người dân duy trì nếp sống truyền thống, mặc trang phục dân tộc vào các dịp lễ tết; khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy các làn điệu dân ca, cách đánh cồng chiêng cho thế hệ trẻ; huy động các nguồn lực hỗ trợ kinh phí cho các đội, câu lạc bộ văn nghệ mua sắm đạo cụ, trang phục tập luyện, đồng thời trùng tu, tôn tạo các di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn.

Ông Phạm Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Nguyệt Ấn, chia sẻ: Để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, xã Nguyệt Ấn tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền ý nghĩa của việc gìn giữ bản sắc văn hóa; huy động các nguồn lực tu bổ, tôn tạo các di tích lịch sử, văn hóa, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của Nhân dân; phối hợp với các tổ chức đoàn thể, các nhà trường trên địa bàn đẩy mạnh các hoạt động ngoại khóa để giáo dục các giá trị văn hóa truyền thống để thế hệ trẻ hình thành ý thức trân trọng và chung sức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Cùng với đó, xã Nguyệt Ấn chú trọng đầu tư xây dựng và nâng cấp các nhà văn hóa thôn thành nơi tổ chức sinh hoạt cộng đồng, góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Đây chính là nền tảng bền vững để Nguyệt Ấn phát triển hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và hội nhập.

Bài và ảnh: Mạnh Hải