Một năm thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp (Bài cuối): Để chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu năng, hiệu lực hơn

Yêu cầu tăng trưởng cao, gắn với khối lượng công việc ngày càng lớn đang đặt ra áp lực chưa từng có đối với chính quyền cấp xã. Một chiến lược đồng bộ từ thể chế, nguồn lực, tổ chức bộ máy đến chuyển đổi số sẽ là “chìa khóa” để chính quyền cơ sở vận hành hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hơn trong giai đoạn phát triển mới.

Khu Công nghiệp Thăng Long Thanh Hóa được UBND xã Đồng Tiến và UBND xã Đông Quang triển khai GPMB kịp thời, bàn giao mặt bằng sạch cho nhà đầu tư. Ảnh: P.V

Phân cấp, phân quyền gắn với trao nguồn lực

Trong 1.060 nhiệm vụ quản lý nhà nước mà cấp xã tại Thanh Hóa đang thực hiện, có 897 nhiệm vụ theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các luật chuyên ngành, 163 nhiệm vụ được UBND tỉnh và Chủ tịch UBND tỉnh phân cấp, ủy quyền. Đáng chú ý, có tới 912 nhiệm vụ mới được chuyển giao cho cấp xã, trải rộng trên hầu hết các lĩnh vực từ tài chính, xây dựng, nông nghiệp, môi trường, giáo dục, y tế đến văn hóa, khoa học - công nghệ.

Theo đánh giá của Sở Nội vụ, việc thực hiện các nhiệm vụ phân cấp, ủy quyền trên địa bàn tỉnh bước đầu đạt kết quả tích cực, bảo đảm tính khả thi; góp phần giảm trung gian, nâng cao trách nhiệm của chính quyền cấp xã và tạo thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp trong tiếp cận, giải quyết các dịch vụ công. Các sở, ngành đã chủ động hướng dẫn, hỗ trợ địa phương triển khai nhiệm vụ mới. Nhiều xã, phường đã từng bước thích ứng và chủ động hơn trong xử lý công việc phát sinh từ thực tiễn.

Tuy nhiên, một số nhiệm vụ mới được giao có tính chuyên môn sâu, yêu cầu cao về năng lực cán bộ, dữ liệu, phần mềm chuyên ngành và điều kiện kỹ thuật. Trong khi đó, chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã chưa đồng đều; nhiều lĩnh vực còn thiếu nhân lực chuyên môn; một số quy trình nghiệp vụ, biểu mẫu và hệ thống phần mềm chưa được liên thông đầy đủ giữa Trung ương và địa phương, gây khó khăn cho quá trình tiếp nhận, xử lý công việc.

Ông Mai Cao Cường, Chủ tịch UBND phường Trúc Lâm cho biết: “Việc phân cấp mạnh cho cấp xã đã giúp địa phương chủ động hơn trong giải quyết công việc. Tuy nhiên, khối lượng nhiệm vụ trên các lĩnh vực đất đai, giải phóng mặt bằng (GPMB), đầu tư xây dựng cơ bản tăng rất lớn trong khi nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu. Hiện địa phương được giao định biên 54 biên chế nhưng hiện mới có 37 công chức. Nhiều vị trí chuyên môn như xây dựng, công nghệ thông tin, y tế, giáo dục còn thiếu. Điều này tạo áp lực không nhỏ đối với tiến độ xử lý công việc cũng như chất lượng tham mưu, giải quyết hồ sơ tại cơ sở”.

Ở một góc độ khác, sau một năm vận hành, nhiều địa phương cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền theo hướng rõ hơn, đồng bộ hơn và sát thực tiễn hơn. Bởi cùng với việc chuyển giao khối lượng lớn nhiệm vụ về cơ sở, hệ thống văn bản hướng dẫn, quy trình thực hiện và thẩm quyền giải quyết ở một số lĩnh vực cũng cần được cập nhật, hoàn thiện kịp thời để bảo đảm tính thông suốt trong tổ chức thực hiện.

Lĩnh vực GPMB là một ví dụ. Sau khi Nghị định 151/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 2 cấp, phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực đất đai ban hành, các nghị định về sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai vẫn khiến nhiều địa phương lúng túng trong các thời điểm còn “khoảng trống” pháp lý khi chưa có các hướng dẫn cụ thể. Ngày 14/3/2026, UBND tỉnh mới ban hành Quyết định số 19/2026/QĐ-UBND về phân cấp, ủy quyền một số nhiệm vụ thuộc thẩm quyền của UBND tỉnh trong lĩnh vực đất đai; trong đó giao chủ tịch UBND cấp xã quyết định thành lập Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; ban hành thông báo thu hồi đất; phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư..., phần nào ảnh hưởng đến tiến độ GPMB các dự án trọng điểm.

Cùng với đó, yêu cầu đặt ra đối với chính quyền cấp xã hiện nay không chỉ là giải quyết thủ tục hành chính mà còn phải chủ động tổ chức phát triển địa phương. Điều đó đòi hỏi cấp xã phải có đủ thẩm quyền để đưa ra quyết định nhanh hơn đối với những vấn đề gắn trực tiếp với người dân, doanh nghiệp và hoạt động phát triển kinh tế - xã hội.

“Cần tiếp tục rà soát, phân cấp, ủy quyền rõ ràng hơn từ tỉnh xuống cơ sở đối với các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến đời sống dân sinh và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Khi được trao quyền đầy đủ hơn, chính quyền cấp xã sẽ chủ động hơn trong giải quyết công việc, khai thác tốt hơn tiềm năng, lợi thế của địa phương; đồng thời nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu trong quá trình tổ chức thực hiện nhiệm vụ. Cùng với đó, việc phân cấp cần gắn với nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Quyền hạn phải đi đôi với trách nhiệm giải trình; đồng thời cần hạn chế tối đa tình trạng chồng chéo giữa các sở, ngành với chính quyền cơ sở trong quá trình tổ chức thực hiện”, Bí thư Đảng ủy phường Ngọc Sơn Mai Sỹ Lân đề xuất.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Văn Dũng, đại biểu Quốc hội Chuyên trách, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa, để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền theo hướng thực chất hơn. Đã giao nhiệm vụ thì phải giao đầy đủ thẩm quyền, nguồn lực và trách nhiệm. Cấp xã cần được chủ động hơn trong giải quyết các công việc liên quan đến đất đai, đầu tư, xây dựng, an sinh xã hội và phát triển kinh tế địa phương; đồng thời có cơ chế kiểm tra, giám sát phù hợp để bảo đảm quyền lực được kiểm soát chặt chẽ.

“Cùng với việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân quyền, cần tập trung tăng cường nguồn lực cho cơ sở, bởi đây là khâu then chốt quyết định hiệu quả vận hành của mô hình. Trước hết, cần rà soát, bổ sung đội ngũ cán bộ, công chức tại những địa bàn có quy mô dân số lớn, khối lượng công việc cao; đồng thời có cơ chế thu hút, luân chuyển cán bộ có năng lực về cơ sở, nhất là các xã miền núi, vùng sâu, vùng xa. Quan trọng hơn, phải nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, bởi mô hình mới đòi hỏi cán bộ cấp xã không chỉ vững chuyên môn hành chính mà còn phải có tư duy quản trị, kỹ năng điều hành, khả năng ứng dụng công nghệ số và năng lực tổ chức phát triển địa phương. Cùng với đó là cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện cơ sở dữ liệu dùng chung và mở rộng dịch vụ công trực tuyến toàn trình. Đặc biệt, cần xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả hoạt động của chính quyền cấp xã dựa trên kết quả thực chất, lấy sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp và hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội làm thước đo”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Văn Dũng nhận định.

Hoàn thiện mô hình vì mục tiêu phục vụ

Một năm vận hành với nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận. Hoạt động quản lý nhà nước từ tỉnh đến cơ sở cơ bản thông suốt; không phát sinh khoảng trống về nhiệm vụ, thẩm quyền. Tuy nhiên, yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới đang đặt ra những đòi hỏi cao hơn đối với bộ máy chính quyền cơ sở. Trước hết là yêu cầu tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy phù hợp với thực tiễn vận hành.

Theo nhiều cán bộ cơ sở, đối với các địa phương có quy mô lớn, khối lượng công việc tăng mạnh, cần nghiên cứu tổ chức lại một số phòng chuyên môn và tăng cường nhân lực chuyên trách ở những lĩnh vực như đất đai, xây dựng, đầu tư, tài chính nhằm giảm áp lực cho bộ máy hiện tại. Điển hình như hiện nay, nhiệm vụ của Phòng Kinh tế (ở xã) và Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị (ở phường) rất lớn, với 33 nhóm nhiệm vụ, yêu cầu chuyên môn cao, thuộc lĩnh vực quản lý nhà nước của 4 sở (trước đây là 7 sở) dẫn đến quá tải trong thực hiện nhiệm vụ, chưa đáp ứng được yêu cầu tham mưu cho UBND, chủ tịch UBND cấp xã.

"Nhiều công chức đang kiêm nhiệm nhiều vị trí công việc, từ lập, thẩm định đến trình phê duyệt hồ sơ; hoặc vừa thực hiện kê khai, xác minh, lập phương án bồi thường, vừa tham gia các bước thu hồi đất. Điều này có thể ảnh hưởng đến tính độc lập, khách quan trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Do đó, cùng với tăng cường nhân lực, cần nghiên cứu hoàn thiện mô hình tổ chức các phòng chuyên môn cấp xã phù hợp với khối lượng công việc thực tế; đồng thời xem xét bổ sung chức năng thanh tra ở cấp cơ sở nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại, tố cáo ngay từ đầu, hạn chế phát sinh điểm nóng và giảm áp lực cho cấp trên", Chủ tịch UBND phường Trúc Lâm Mai Cao Cường, cho biết.

Cùng với đó, cần tiếp tục đầu tư mạnh mẽ nguồn lực cho công tác chuyển đổi số, bởi đây được xác định là một trong những trụ cột quan trọng hiện đại hóa hoạt động, nâng cao hiệu năng, hiệu lực của chính quyền cơ sở. Bởi thực tiễn, hạ tầng công nghệ thông tin ở một số địa phương chưa đồng bộ; một số phần mềm chuyên ngành chưa được liên thông hoàn toàn; việc số hóa hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung còn chậm; tỷ lệ hồ sơ trực tuyến toàn trình ở một số lĩnh vực chưa cao.

Ông Phạm Văn Hà, Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Ninh cho biết: “Việc kết nối dữ liệu giữa các ngành, các lĩnh vực vẫn còn những bất cập nhất định, khiến cán bộ cơ sở đôi khi phải thực hiện lặp lại nhiều thao tác trên các hệ thống khác nhau. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ, hiệu quả xử lý công việc mà còn làm gia tăng áp lực đối với đội ngũ cán bộ, công chức ở cơ sở”.

Một vấn đề khác cũng đang được nhiều chuyên gia và cán bộ quản lý quan tâm là việc tiếp tục hoàn thiện không gian quản trị phù hợp với yêu cầu phát triển mới. Đây không chỉ là yêu cầu từ quy hoạch phát triển mà còn xuất phát từ chính thực tiễn vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sau gần một năm triển khai. Bởi, với khối lượng nhiệm vụ được phân cấp cho cấp xã tăng mạnh, trong khi năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ, công chức chưa đồng đều, áp lực đối với bộ máy cơ sở ngày càng lớn. Hầu hết các địa phương đều thiếu cán bộ có kinh nghiệm chuyên sâu.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Văn Dũng, đại biểu Quốc hội Chuyên trách, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa: "Thanh Hóa vẫn là địa phương có số lượng đơn vị hành chính cấp xã rất lớn, đứng thứ hai cả nước. Điều này phần nào làm phân tán nguồn lực, ảnh hưởng đến hiệu quả quy hoạch, thu hút đầu tư và tổ chức bộ máy. Việc có những điều chỉnh phù hợp sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, giảm áp lực cho cấp xã, đồng thời tạo không gian phát triển mới cho các trung tâm đô thị, khu kinh tế, khu công nghiệp và các vùng động lực tăng trưởng".

Nhóm PV Thời sự