Huyền tích bên dòng sông Lèn

Về xứ Thanh, trên quốc lộ 1A-Đường sắt Bắc-Nam để đến với “Huyền tích bên dòng sông Lèn” (điểm khởi đầu từ cầu Đò Lèn và điểm cuối là đền Cô Bơ, cách nhau chỉ 10 cây số). Tại đầu cầu Đò Lèn về phía Bắc là cây cầu sắt sừng sững bắc qua dòng sông Lèn, được xây dựng cách đây hơn một thế kỷ.

Cầu Đò Lèn cũ và mới.

Bên cạnh cầu Lèn là khu di tích ngoài trời trưng bày hiện vật giới thiệu về một sự kiện lịch sử đáng ghi nhớ: “Đò Lèn chiến thắng”. Cách đây 60 năm, trong 2 ngày 3-4/4/1965 quân và dân Đò Lèn đã nêu cao cảnh giác, mưu trí chiến đấu bắn rơi máy bay địch trên vùng trời xứ Thanh, góp phần đập tan cuộc tập kích chiến lược của không quân Mỹ leo thang ra miền Bắc.

Ngã ba Bông - nơi con sông Mã tách dòng, phân nhánh, nơi giáp ranh giữa nhiều miền quê mà dân gian vẫn lưu truyền câu nói quen thuộc: “Một tiếng gà gáy năm huyện cùng nghe”. Ảnh: Trần Đàm

Sau đó, vượt qua quốc lộ 1A- đường sắt Bắc Nam, bộ hành dọc đê sông Lèn hơn nửa cây số để vào lễ phật tại chùa Trần nổi bật giữa làng Kim Liên, xã Hà Trung. Tại gác chuông chùa Trần từng diễn ra một sự kiện chính trị đặc biệt: Ngày 10/10/1930 Chi bộ Đảng cộng sản Việt Nam đầu tiên của huyện Hà Trung (cũ) được thành lập. Từ đó đến nay, gác chuông chùa Trần trở thành “địa chỉ đỏ” để giáo dục truyền thống cách mạng cho cán bộ đảng viên và nhân dân địa phương.

Gần chân núi Ngưỡng Sơn là đền thờ Lý Thường Kiệt cổ kính. Khi làm Tổng trấn Thanh Hoa, Lý Thường Kiệt đã cho xây dựng đền. Thời gian phôi pha đã nhuốm màu cổ kính, trầm mặc và uy nghiêm cho ngôi đền. Phía trước đền là dòng sông Lèn quanh năm yên ả, nhưng bỗng chốc trở nên hung dữ khi lũ về. Sau khi vào thắp hương thành kính tri ân tiền nhân có công đánh Đông dẹp Bắc bảo vệ giang sơn, du khách lại tiếp nối hành trình.

Đền Chầu Đệ tứ.

Đền Chầu Đệ tứ hay đền Trình, ở thôn Kim Đề cách đó mươi phút. Ngôi đền nằm sát bờ sông Lèn tựa lưng vào núi Chung Chinh, vươn mình soi bóng xuống dòng sông Lèn, nơi lưu giữ trầm tích về hò sông Mã xứ Thanh. Nằm trong không gian văn hoá tâm linh Hàn Sơn - Ba Bông, đền Chầu Đệ tứ là điểm đến tâm linh đặc biệt được du khách gần xa biết đến. Cùng trẩy hội Hàn Sơn vào đầu tháng 6 âm lịch hàng năm, tại đền Chầu Đệ tứ cũng đón một lượng du khách đông đúc hành hương về chiêm bái.

Du khách thập phương vẫn tìm về lễ hội Ba Bông - Hàn Sơn để chiêm bái, thỏa mãn nhu cầu tâm linh.

Mỗi di tích đều có một câu chuyện riêng nhuốm màu huyền tích, trong đó, đền Hàn tọa lạc trên sườn núi Chúa Ngự, soi bóng xuống dòng sông Lèn (xưa thuộc làng Chí Phúc, xã Tống Sơn) là một điểm đến không thể bỏ qua. Theo người dân kể lại: Về mùa mưa, dòng nước lũ hung dữ đổ về tung bọt trắng xoá nên gọi là Hàn (thác) và đền Hàn có tên từ đó. Nơi đây còn lưu truyền câu nói: “Tháng sáu hội Gai” (tức hội đền Hàn từ đầu tháng 6 đến ngày 12/6 âm lịch). Đền Hàn hay phủ Hàn là hệ thống đền phủ: đền Chầu Đệ Tứ hay Quan Binh (đền Cây Thị), cung đệ Tam (đền Đức Ông thờ Thái úy Lê Thọ Vực), cung Đệ Nhị (đền thờ Cô Bơ thủy cung trên Ngã Ba Bông) và cung Đệ Nhất (thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh). Ngày cuối cùng của lễ hội là lễ “rước bóng” - rước chư vị quan ngài đi thị sát các đồn ải dọc chiến tuyến sông Lèn - nhắc nhớ cuộc chiến phù Lê diệt Mạc hồi thế kỷ XVI.

Hành trình nối tiếp đến với đền Cô Bơ. Nổi bật giữa khung cảnh thiên nhiên mênh mang sông nước, núi rừng trùng điệp, đền Cô Bơ về đêm ánh sáng chuyển động đẹp lung linh huyền ảo. Tương truyền: Khu vực Ngã Ba Bông vốn là tụ điểm thuyền bè nhộn nhịp giữa miền ngược với miền xuôi giao thương hàng hóa. Khi những con thuyền chở hàng đầy ắp gặp phải trắc trở, sóng to gió lớn thì có Bà Chúa Nước hiển linh giúp mọi người thoát khỏi hiểm nguy, đem lại sự may mắn bình an. Vào cuối kỳ lễ hội diễn ra lễ rước nước tại đền Cô Bơ (12/6 âm lịch), sau đó là các cuộc đua thuyền náo nhiệt trên sông nước, làm khuấy động một vùng trời đất núi sông của 5 huyện liền kề Hà Trung, Vĩnh Lộc, Hoằng Hoá, Hậu Lộc, Yên Định (cũ).

Dốc Xây - cửa ngõ xứ Thanh.

Đặc biệt, thăm quan đền cô Bơ, đền Mẫu Hàn Sơn, đền Chầu Đệ Tứ linh thiêng, du khách còn được thưởng thức một loại hình nghệ thuật độc đáo: Hát văn - hầu đồng. Hàng chục cung văn đàn ngọt hát hay, kể lại sự tích chư vị thần linh, ca ngợi công đức, quyến phép mà chư vị đã đem lại bình yên cho dân, cho nước. Những màn trình diễn, tái hiện nhân vật điêu luyện thuần thục các giá đồng là cung văn, thanh đồng và nhạc công đã đem lại nhiều cung bậc, cảm xúc thăng hoa, đặc biệt hấp dẫn đối với du khách. Gần đây, tổ chức văn hoá thế giới UNESCO đã vinh danh nghi lễ “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ/Tứ phủ” là văn hoá phi vật thể của nhân loại.

Bao đời nay, dòng sông Lèn vẫn cần mẫn đem nước ngọt và phù sa màu mỡ làm nên những mùa vàng cho cư dân đôi bờ. Và dòng sông vẫn lấp lánh những giai thoại, huyền tích dân gian được dệt nên từ trí tuệ và văn hóa dân gian để trở thành kho tài sản văn hóa quý giá và là niềm tự hào cho người và đất Hà Trung ngày nay. Để khai thác và phát huy giá trị các di tích, nhiều năm qua chính quyền và nhân dân địa phương đã thực hiện xã hội hoá để bảo tồn, tôn tạo các di sản. Đồng thời, việc quản lý, khai thác đúng quy định của Luật Di sản không chỉ góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả, tính chuyên nghiệp trong công tác quản lý Nhà nước về văn hóa, mà qua đó còn để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng du khách gần xa.

Lê Như Cương

Xã Hà Trung, tỉnh Thanh Hoá