Điểm hẹn cảm xúc của tao nhân, mặc khách

Vắt ngang dòng chảy thời gian, trải qua biết bao biến thiên lịch sử, sông Mã - Hàm Rồng vẫn vẹn nguyên sức hút của một vùng danh thắng, di sản. Ở nơi đó, từng dáng núi, hình sông, hang động cho đến nhịp chèo khua sóng, điệu hò ngân nga dưới ánh trăng... đều khơi nguồn cảm xúc, trở thành mạch nguồn cho những ý tưởng văn học nghệ thuật thăng hoa. Từ xưa, vùng non nước này đã thu hút nhiều tao nhân, mặc khách đến vãn cảnh, đề thơ, dấu tích còn lưu lại đến hôm nay và mãi về sau...

Hai bài thơ của Thiên Nam động chủ - vua Lê Thánh Tông và Thượng Dương động chủ - vua Lê Hiến Tông được khắc trong lòng động Long Quang.

Khởi nguồn từ đại ngàn hùng vĩ, dòng sông Mã tựa dải lụa mềm vắt ngang đôi bờ lịch sử, khi thì cuộn trào thác dữ vượt núi băng ghềnh, lúc lại thong dong tự tình nơi phố thị. Tới Hàm Rồng, hải trình xẻ làm hai nhánh: một nhánh hướng về cửa Lạch Trường, một nhánh xuôi dòng tiến ra cửa Hới. Trên hải trình vạn dặm ấy, sông cùng núi non, xóm làng đã dệt nên một bức tranh phong thủy hữu tình, nơi lắng đọng những giá trị lịch sử - văn hóa nghìn năm.

Dãy núi Rồng gồm 99 ngọn kéo dài từ ngã ba Giàng đến làng Đông Sơn nhấp nhô, uốn lượn theo dọc bờ sông Mã. Sách Đại Nam nhất thống chí chép: “... núi Hàm Rồng cách huyện Đông Sơn hai dặm,... mạch núi từ núi Ngũ Hoa, xã Dương Xá, theo ven sông dẫn đến, uyển chuyển liên tiếp như hình rồng, cuối cùng nổi vọt lên như một ngọn núi cao, lớp đá chồng chất, trên núi có động Long Quang...”. Ai đã từng một lần khám phá động Long Quang hẳn sẽ không khỏi say lòng mà tấm tắc đồng tình với ghi chép của người xưa: “núi này cao và đẹp, trông ra sông Định Minh, lên cao nhìn xa thấy nước trời một sắc, thật là giai cảnh”.

Từ xa xưa, một vùng thắng tích Hàm Rồng - sông Mã đã gợi thương gợi nhớ, quyến luyến biết bao tao nhân mặc khách như: Lý Thường Kiệt, Lê Bá Quát, Phạm Sư Mạnh, Nguyễn Trãi, Ngô Thời Sĩ, Nguyễn Thượng Hiền... Đặc biệt, theo nhiều tư liệu, Thiên Nam động chủ - vua Lê Thánh Tông và Thượng Dương động chủ - vua Lê Hiến Tông đã từng ghé thăm hang Mắt Rồng vãn cảnh, đề thơ.

Trong cuốn sách “Những bút tích Hán - Nôm hiện còn ở các hang động vách núi xứ Thanh - chép nguyên bản, phiên âm, dịch và chú thích” của Hồng Phi và Hương Nao (đồng chủ biên) có khảo tả chi tiết: “Chính giữa động, ở độ cao hơn chục mét phía bên trái, hiện còn hai bút tích chữ Hán, khắc chân phương, khá rõ, xung quanh có viền hoa trang trọng. Đó là bài thơ của Thiên Nam động chủ - vua Lê Thánh Tông và Thượng Dương động chủ - vua Lê Hiến Tông. Ngoài ra còn thấy một bút tích chữ Hán viết thảo đề ở dưới thấp, song nhiều chữ không còn đọc được, nên chưa rõ bút tích của ai”.

Được biết, trước hai vị vua Lê Thánh Tông và Lê Hiến Tông, đại thi hào Nguyễn Trãi (1380-1442) cũng từng đến động Long Quang và để lại bài thơ “Long Đại nham” (núi Long Đại).

Điều đó phần nào cho thấy, việc ngao du, thăm thú cảnh sắc sông Mã - Hàm Rồng là niềm vui, sự hứng khởi của nhiều bậc tao nhân, mặc khách xưa. Cũng từ những chuyến ngao du ấy khơi nguồn cảm hứng cho nhiều áng văn, thơ ra đời, tạc vào đá núi, điểm xuyết vào kho tàng văn học Việt, lưu lại muôn đời sau.

Đó là khoảnh khắc Nhữ Bá Sĩ du ngoạn, ngâm vịnh trên dòng Mã giang mà như đang gửi gắm tâm hồn vào sông, tâm tình với dòng sông, mượn dòng sông để bày tỏ lòng mình. Bài thơ “Mã giang chu hành” vẽ những nét trữ tình, thơ mộng: “Thuyền chơi nhẹ lướt bóng chiều tàn/ Sóng xanh bến cũ trăng non hé/ Lửa đỏ đầu sông khói nhẹ lan/ Bãi cát mặc đời, chim chóc lượn/ Bờ lau đưa khách, tiếng ca vang” (bản dịch của cố nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Phổ).

Một khoảnh khắc sông ôm trăng trong đêm thu cũng đủ gợn lên trong bài thơ “Mã giang thu nguyệt ngâm trình” của Nhữ Bá Sĩ bao ý tình mênh mang: “Thao thao yên thủy Mã giang thu/ Nguyệt ảnh đương tâm bất dữ lưu/ Nam đắc minh tâm tự minh nguyệt/ Thần quang đắc lập vạn tinh đầu”. Thi ảnh càng thêm nhã, thêm ý với bản dịch của cố nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Phổ: “Sông Mã thu về khói nước trôi/ Dòng xuôi khó cuốn bóng trăng xuôi/ Lòng người mấy kẻ như trăng ấy/ Đứng giữa muôn sao tỏa ánh ngời”.

Bài thơ “Mã giang hành” của Nguyễn Huy Khởi (người thôn Yên Vực, đỗ cử nhân khoa Tân Sửu, năm Thiệu Trị thứ I (1841) lại gợi lên vùng cảnh sắc mộc mạc mà bời bời sức sống: “Tiền thôn mục túc vũ/ Thiên tuế quải tình huy/ Nhất chu thiên địa khoát/ Lưỡng ngạn thảo hoa phì/ Khách hoán thùy dương độ/ Ngự ca bích tiên trì/ Sa âu tình tịnh hạ/ Nhũ hiểu cận nhân phi”.

Khi viết cuốn sách “Hùng thiêng sông núi Hàm Rồng” (2009, NXB Thanh Hóa), nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Phổ không tiếc lời ngợi ca cảnh sắc thiên nhiên cùng những vỉa tầng lịch sử - văn hóa lắng đọng ở vùng non nước này: “Sông Mã kết duyên với núi Rồng, tình duyên đôi lứa càng đẹp. Thuở đường thiên lý qua bến đò Dàng, sông Mã nổi tiếng với phong cảnh thiên nhiên thủy tú sơn kỳ, người ta vẫn không thể không nhắc tới Long Hạm - Hàm Rồng. Nó như ngọn núi được tạo bằng khối ngọc kim cương vĩ đại tỏa sáng khắp gần xa, mở rộng mãi vô tận trong không gian và theo thời gian. Du khách không quên được nó. Người địa phương tự hào về nó. Đó là hình ảnh tiêu biểu của Thanh Hóa về cái đẹp, cái hùng, rất kỳ vĩ cũng rất thơ mộng”.

Đứng trước một vùng sông Mã - Hàm Rồng hôm nay, khi ánh chiều tà hắt bóng núi sừng sững xuống dòng sông lững lờ trôi, nhịp đập trái tim ta như đang đồng điệu với nhịp cảm xúc của bậc tao nhân, mặc khách đã từng dạo bước nơi này. Sông Mã - Hàm Rồng quyến luyến trong từng cảnh sắc, từng chuyển động...

Bài và ảnh: Hoàng Linh