Giữ nghề truyền thống giữa nhịp sống hiện đại

Ngày mới ở Đạt Tài, xã Hoằng Hóa bắt đầu bằng những tiếng đục, tiếng đẽo, tiếng cưa - âm thanh đã trở thành một phần đời sống của làng nghề qua nhiều thế hệ. Thế nhưng, trong guồng quay của nhịp sống số, bài toán giữ nghề gắn với phát triển bền vững ở Đạt Tài vẫn đang đặt ra nhiều trăn trở.

Thợ mộc ở thôn Đạt Tài, xã Hoằng Hóa hoàn thiện cấu kiện để dựng nhà gỗ truyền thống. Ảnh: Việt Hương

Giá trị văn hóa làng nghề

Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề mộc ở Đạt Tài đã có từ khoảng 4 - 5 thế kỷ trước. Tương truyền, người đặt nền móng cho nghề mộc nơi đây vốn là một thợ cả quê ở Ý Yên, thuộc trấn Nam Sơn xưa, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Ông vốn là thợ cả của một toán thợ mộc, vào đây làm nhà, lấy vợ ở Đạt Tài, truyền nghề cho dân Đạt Tài trước tiên, rồi từ Đạt Tài lan sang các làng Hà Thái, Hạ Vũ, tạo nên một vùng có truyền thống nghề mộc lâu đời. Qua bao thế hệ, nghề được trao truyền từ cha sang con, từ người thợ trước đến người thợ sau, trở thành vốn quý làm nên tên tuổi của Đạt Tài hôm nay.

Theo sách Địa chí Hoằng Hóa, thợ mộc Đạt Tài cùng các làng lân cận không chỉ giỏi dựng nhà, đình, chùa, nghè, nhà thánh mà còn tinh thông nghề chạm khắc. Sự nổi tiếng và tay nghề của những người thợ mộc vùng đất này đã đi vào ca dao: “Tiếng đồn thợ mộc Thanh Hoa/ Làm cửa làm nhà, cầu quán khéo thay/ Cắt kèo lại lựa đòn tay/ Bào trơn, đóng bén khéo thay mọi nghề”. Đặc biệt, trong Văn chỉ làng Đạt Tài còn lưu lại câu đối của Tổng đốc Thanh Hóa Vương Duy Trinh ngợi ca đất Hoằng Hóa nói chung, Đạt Tài nói riêng: “Thiên tích thông minh Hoằng Hóa dục/ Thánh phù công dụng Đạt Tài năng” (dịch: Trời phú thông minh, Hoằng Hóa tiến phát/ Thánh phò công dụng, Đạt Tài lừng danh).

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, nghề mộc vẫn hiện diện trong đời sống người dân Đạt Tài như một phần ký ức và sinh kế được trao truyền qua nhiều thế hệ. Theo anh Trương Công Minh, trưởng thôn Đạt Tài, thôn mới được sáp nhập từ 3 thôn: Đạt Tài 1, Đạt Tài 2 và Hà Thái - khu vực tập trung nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh nghề mộc truyền thống. Từ những xưởng mộc quy mô gia đình đến các cơ sở có quy mô lớn hơn, nghề vẫn thu hút đông đảo người dân tham gia, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương. Trong đó, những người thợ có tay nghề cao đạt mức thu nhập trung bình khoảng 8 - 12 triệu đồng/người/tháng; các lao động khác có thu nhập khoảng 8 triệu đồng/người/tháng.

Chuyển mình theo xu hướng mới

Không thể phủ nhận, nghề mộc truyền thống đã góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và mang lại những đổi thay rõ nét trong đời sống người dân Đạt Tài. Tuy nhiên, trước những biến động của thị trường, hoạt động sản xuất, kinh doanh nghề mộc cũng chịu không ít tác động, đặt ra yêu cầu phải thích nghi, đổi mới cách làm, chủ động tìm kiếm, mở rộng thị trường, nâng cao sức cạnh tranh.

Nhiều cơ sở đã mạnh dạn đưa máy cắt, khắc CNC vào sản xuất, từ khâu tạo mẫu đến gia công sản phẩm. Thời gian hoàn thiện sản phẩm được rút ngắn khoảng 5 - 6 lần so với phương pháp thủ công trước đây, trong khi độ chính xác và tính đồng đều được nâng lên. Người thợ không vì thế mất đi vai trò, mà chuyển sang đảm nhiệm những công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm và sự tinh tế, đặc biệt là khâu hoàn thiện, chỉnh sửa để tạo nên “cái hồn” riêng cho sản phẩm.

Anh Nguyễn Văn Lâm, chủ cơ sở sản xuất đồ gỗ Lâm Hằng, cho rằng: “Để tạo ra sản phẩm đáp ứng được yêu cầu thị trường, bên cạnh tiếp thu tinh hoa nghề mộc từ ông cha, người làm nghề phải biết khéo léo ứng dụng công nghệ mới vào sản xuất, tạo ra nhiều mẫu mã sản phẩm, có chất lượng theo yêu cầu, thị hiếu ngày càng đa dạng của khách hàng”.

Đặc biệt, phát huy lợi thế về truyền thống, tay nghề và kinh nghiệm được trao truyền, những người thợ trẻ ở Đạt Tài đang tạo nên những cách làm mới để đưa nghề mộc tiếp cận thị trường rộng hơn. Tiêu biểu là anh Trương Công Hiền, một người trưởng thành trong gia đình có truyền thống làm nghề mộc. Năm 2021, anh cùng một số cộng sự thành lập Công ty CP Nhà gỗ Ba Miền, chuyên tư vấn, thiết kế, thi công nhà gỗ và nội thất, hướng tới những không gian sống mang đậm dấu ấn văn hóa Việt. Xưởng sản xuất chính của công ty đặt tại thôn Đạt Tài, cùng một chi nhánh tại TP Hồ Chí Minh. Mỗi năm, công ty nhận thi công khoảng 6 - 8 ngôi nhà gỗ cho khách hàng ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước; đồng thời tham gia làm nhà thờ, phục dựng các di tích lịch sử, văn hóa.

Nghề mộc còn lưu truyền và phát triển cho đến ngày nay và đã trải qua quá trình “sàng lọc” của thời gian, sự đổi thay của cuộc sống. Đó là sự phản ánh sinh động cho kỹ thuật, mỹ thuật hay tay nghề, tài năng của những người thợ. Sự tồn tại của làng nghề ấy cũng phản ánh sự phong phú của văn hóa vật chất và tinh thần, bản sắc riêng của mỗi vùng quê.

Việt Hương