“Giữ lửa” làng nghề truyền thống

Thanh Hóa là vùng đất với những làng nghề truyền thống mang giá trị văn hóa và lịch sử sâu sắc. Trước sự cạnh tranh khốc liệt của cơ chế thị trường, việc “giữ lửa” nghề đang trở thành bài toán khó. Do đó, các sở, ngành, địa phương đã và đang tìm giải pháp bảo tồn, lưu giữ và phát triển, góp phần phát huy giá trị văn hóa, kinh tế của các làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh.

Người dân xã Tân Tiến gìn giữ nghề cói truyền thống.

Xã Tân Tiến được hợp nhất từ 3 xã vùng cói Nga Tân, Nga Tiến, Nga Thái (huyện Nga Sơn cũ) vốn là “thủ phủ” của những dải cói xanh mướt, ngút ngàn. Thiên nhiên ưu ái ban tặng cho vùng triều này một chất lượng cói đặc trưng, như: sợi dài, dẻo dai, bóng mịn mà ít nơi nào sánh kịp. Nhờ đó, nghề cói gắn bó, mang lại thu nhập cho phần lớn người dân địa phương. Tuy nhiên, những năm gần đây, khi các sản phẩm chiếu công nghiệp với giá thành cạnh tranh, mẫu mã đa dạng đổ bộ vào thị trường thì vị thế độc tôn của chiếc chiếu cói dần bị lung lay, nhiều khung dệt bám bụi và nỗi lo mai một nghề truyền thống trở nên thường trực với những người dân của làng nghề.

Không cam chịu để nghề truyền thống của quê hương đi vào ngõ cụt, chính quyền và người dân xã Tân Tiến đã tìm cách chủ động thích ứng. Là người lớn lên, gắn bó và yêu nghề dệt chiếu, anh Mai Văn Cường ở thôn 12 luôn trăn trở làm thế nào để gìn giữ và phát triển nghề truyền thống của cha ông. Năm 2008, anh thành lập Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Quyết Cường chuyên sản xuất, kinh doanh các loại chiếu cói và các sản phẩm tiểu thủ công nghiệp từ cói. Để sản phẩm đủ sức cạnh tranh trên thị trường và góp phần “hồi sinh” sức sống bền bỉ cho làng nghề, Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Quyết Cường đã chọn nguồn nguyên liệu cói tốt, nghiên cứu kỹ nhu cầu của thị trường để đổi mới, cải tiến mẫu mã cho phù hợp với thị hiếu của người tiêu dùng. Đồng thời, đầu tư máy móc, ứng dụng tiến bộ khoa học - kỹ thuật, đào tạo lao động để tăng năng suất, chất lượng sản phẩm. Anh Cường cho biết: “Nếu như trước đây 2 người dệt thủ công 1 ngày được 1 đôi chiếu thì nay 1 người đứng máy có thể dệt được gần 60 lá chiếu. Với quy mô hơn chục máy dệt chiếu, bình quân mỗi năm công ty sản xuất được 65.000 lá chiếu các loại và gần 20.000 thảm cói xuất khẩu”.

Để phát triển bền vững nghề dệt chiếu cói, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào việc dệt tay thủ công tốn thời gian, nhiều hộ dân trên địa bàn xã Tân Tiến đã đầu tư máy móc và đưa công nghệ tiên tiến vào các công đoạn sản xuất. Theo thống kê, toàn xã có 1.895 máy xe lõi, hàng trăm máy dệt chiếu, máy sấy... Không dừng lại ở những chiếc chiếu mộc truyền thống, với sự đa dạng mẫu mã, chủng loại, sản phẩm chiếu cói Tân Tiến không chỉ đứng vững ở thị trường nội địa mà còn xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ...

Theo thống kê của Chi cục Phát triển nông thôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường), UBND tỉnh Thanh Hóa đã quyết định công nhận được 31 nghề truyền thống, 31 làng nghề và 61 làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, do tốc độ đô thị hóa nên các vùng nguyên liệu dần bị thu hẹp, ảnh hưởng đến việc cung cấp nguyên liệu phục vụ cho các làng nghề. Cùng với đó, sản phẩm của các làng nghề phụ thuộc nhiều vào thị trường tiêu thụ, thiếu tính ổn định, giá trị chưa cao; lao động phần lớn chưa qua đào tạo nên chưa nâng cao được tính thẩm mỹ, giá trị kinh tế của sản phẩm làng nghề. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt về công nghệ, tài chính, quỹ đất, để mở rộng quy mô sản xuất cũng là một trong những nguyên nhân làm mai một các làng nghề truyền thống.

Với sức sống tiềm tàng và những giá trị văn hóa, tinh thần không thể đo đếm, các làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh đã và đang được chính quyền cùng người dân gìn giữ, quyết tâm tìm hướng phát triển bền vững. Để các làng nghề không chỉ là “bảo tàng sống” mà còn là động lực phát triển kinh tế, chính quyền các cấp đã và đang xây dựng các cơ chế, chính sách nhằm hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi để đổi mới công nghệ, mua sắm máy móc sản xuất, giải phóng sức lao động nhưng không làm mất đi hồn cốt, tinh hoa cốt lõi của sản phẩm. Bên cạnh đó, việc thực hiện quy hoạch vùng nguyên liệu và hạ tầng sản xuất, xây dựng các cụm công nghiệp làng nghề tách biệt khu dân cư cũng là những giải pháp thiết thực, hữu hiệu được các địa phương triển khai.

Song song với các giải pháp trên, các địa phương cũng cần chú trọng phát triển chuỗi giá trị và gắn với du lịch trải nghiệm. Việc chuẩn hóa các sản phẩm làng nghề theo chu trình OCOP và kết hợp mô hình du lịch làng nghề – trực tiếp đưa du khách về tham quan, trải nghiệm quy trình làm sản phẩm, góp phần biến chính văn hóa bản địa thành sinh kế làm giàu bền vững cho người dân.

Khi lao động vẫn còn tình yêu với làng nghề, sự hỗ trợ của chính quyền địa phương sẽ là động lực để các giá trị truyền thống trong làng nghề không bị mai một, trường tồn và tỏa sáng trong dòng chảy hiện đại. Đồng thời, mang lại giá trị kinh tế, giải quyết việc làm, và quan trọng hơn là gìn giữ “hồn cốt” văn hóa ngàn đời của xứ Thanh.

Bài và ảnh: Lê Hòa