Dòng chảy văn hóa làng Quỳ Chử: Lắng đọng mà đậm sâu

Trong sự chảy trôi của thời gian, trước mọi biến động của lịch sử, ngôi làng Quỳ Chử (xã Hoằng Giang) vẫn bền bỉ lưu giữ hồn quê và những nét đẹp văn hóa truyền thống.

Cảnh sắc làng Quỳ Chử.

Làng Quỳ Chử là vùng đất cổ nằm về phía tả ngạn sông Mã, xưa kia có tên gọi khác là kẻ Tổ, gắn liền với giai thoại về Anh hùng dân tộc Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn. Chuyện xưa kể rằng: Trên những chặng đường chiến đấu, có một lần Lê Lợi và quân của ông bị địch truy đuổi gắt gao. Trời đã sắp tối, thấy bờ bên kia có một căn nhà tranh lụp xụp ẩn sau luỹ tre xanh, Lê Lợi băng qua sông, đi thẳng đến và được một bà lão cứu thoát. Khi giặc đã đi xa, nhìn thấy Lê Lợi mệt mỏi, bà lão vội vàng nhóm lửa nấu cơm. Bữa cơm đạm bạc chỉ có rau dền hái trên bờ sông Dọc nấu với tép khô. Biết tên làng là Tổ cá phường, cảm tạ ơn bà lão đã cứu mình thoát nạn, Lê Lợi nói với bà lão là đổi tên làng thành Quỳ Chử, nghĩa là bến rau quỳ. Con sông Dọc đến nay đã bị bồi lấp nhưng giai thoại về bà lão trong làng tận tình giúp đỡ vị vua khai sáng vương triều Hậu Lê vẫn mãi là niềm tự hào của đất và người Quỳ Chử.

Nơi đây còn lưu giữ được nhiều dấu ấn của làng quê Bắc bộ, Bắc Trung bộ xưa. Hình ảnh những con đường làng quanh co, rợp mát bóng cây; những cánh đồng trải dài xanh mướt hay “chỉ dấu” thân thuộc mà thiêng liêng như cây đa, giếng nước, sân đình... là các nét chấm phá cho bức tranh phong cảnh làng quê thêm phần đặc sắc. Nếu cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp, hữu tình là “bước chạm” đầu tiên trong cảm xúc thì những vỉa tầng lịch sử - văn hóa lắng đọng tựa hồ như nét duyên thầm, làm nên sức hút của vùng đất Quỳ Chử.

Tại đây, vào khoảng năm 1978, sau khai quật ở khu đất cao có tên Đồng Cáo thuộc làng Quỳ Chử, xã Hoằng Quỳ (Hoằng Hóa cũ), các nhà khoa học đã phát hiện dấu tích nơi cư trú và di vật, mộ táng của người Việt cổ. Điểm nổi bật nhất của di chỉ Đồng Cáo là tầng văn hóa dày, liên tục, hầu như không bị gián đoạn. Điều này cho thấy nơi đây từng là không gian cư trú ổn định, lâu dài của cư dân cổ. Từ lớp đất nâu của làng Quỳ Chử, di chỉ phát lộ, kể câu chuyện tự ngàn xưa. Dạo bước qua vệt di tích: chùa, đình, phủ, giếng làng..., tìm hiểu về đời sống văn hóa - tín ngưỡng của người dân để thấm thía cái danh giá của vùng đất cổ.

Ông Lê Đình Biên, Bí thư chi bộ thôn Tây Phúc, Trưởng ban Văn hóa làng Quỳ Chử cho biết: “Làng Quỳ Chử ngày nay có 3 thôn: Tây Phúc, Trung Tiến và Đông Nam. Mỗi thôn đều có khu tâm linh và nhà văn hóa riêng nhưng hằng năm, vào dịp đầu tháng 2 âm lịch (từ ngày 6 - 8/2 âm lịch), Nhân dân trong làng đều tập trung về di tích đình Trung để dâng hương, tế lễ và vui hội kỳ phúc - lễ hội lớn, có ý nghĩa quan trọng với làng”. Dân gian vẫn lưu truyền câu nói: “Ba thôn, bốn giáp tế chung một đình” là xuất phát từ đặc trưng văn hóa - tín ngưỡng này.

Lễ hội kỳ phúc làng Quỳ Chử vừa có nét chung vừa mang đậm dấu ấn, sắc thái riêng. Bên cạnh các nghi thức truyền thống được tổ chức trang nghiêm như lễ rước kiệu, tế nam quan, nữ quan, tế lễ tạ, lễ hội kỳ phúc làng Quỳ Chử diễn ra với nhiều trò chơi, trò diễn dân gian đặc sắc như: thi gánh nước, nấu cơm trên khô, diễn Tú Huần, cơm thi cá giải... Ở đó, trò cơm thi cá giải diễn ra trên ao làng trước đình Trung được xem là linh hồn của lễ hội kỳ phúc làng Quỳ Chử.

Về làng Quỳ Chử những ngày chuẩn bị cho lễ hội kỳ phúc sắp sửa diễn ra, niềm vui rộn ràng thôn xóm. Bà Phạm Thị Hồng (78 tuổi, thôn Tây Phúc) chia sẻ: “Với tôi, những ngày làng vui hội kỳ phúc là những ngày thật đặc biệt, ý nghĩa. Tôi luôn cảm thấy may mắn, tự hào khi được sinh ra và lớn lên trên vùng đất giàu giá trị lịch sử - văn hóa này”. Tại nhà văn hóa các thôn, người dân tề tựu lại, mỗi người mỗi việc cùng chung tay trang trí chiếc thuyền của thôn mình thật đẹp; tiếng hát của các bà, các mẹ ngân nga,... Tất cả cùng hướng mạch nguồn chung...

Bài và ảnh: Hoàng Linh