Để mùa hè trở thành khoảng thời gian an toàn cho trẻ trong kỷ nguyên số

Mùa hè vốn là khoảng thời gian để trẻ em nghỉ ngơi, vui chơi, khám phá và phát triển kỹ năng ngoài lớp học. Thế nhưng, cùng với sự phổ cập của thiết bị thông minh và internet, kỳ nghỉ của nhiều em đang ngày càng dịch chuyển lên không gian mạng.

Nhiều trẻ em dành phần lớn thời gian nghỉ hè cho thiết bị điện tử thay vì các hoạt động trải nghiệm thực tế.

Một chiếc điện thoại có thể đưa trẻ đến với tri thức và thế giới rộng lớn, nhưng cũng có thể trở thành cánh cửa mở ra những nguy cơ khó nhận diện. Bảo vệ trẻ em trong kỷ nguyên số vì thế không còn là câu chuyện của riêng gia đình, mà là trách nhiệm chung của cả cộng đồng.

7 giờ tối, trong căn nhà của chị Nguyễn Thị Thu ở xã Quảng Bình, khi bữa cơm đang được chuẩn bị thì con trai học lớp 6 vẫn chăm chú với chiếc máy tính. Ban đầu là học tập, nhưng chỉ ít phút sau, màn hình chuyển sang video giải trí rồi trò chơi trực tuyến.

Chị Thu chia sẻ: “Tôi từng nghĩ để con chủ động sử dụng máy tính sẽ giúp con tự lập hơn. Nhưng sau đó nhận ra mỗi ngày con dùng tới nhiều giờ, ít trò chuyện với gia đình và dễ phản ứng khi bị nhắc nhở”.

Đó không còn là câu chuyện riêng của một gia đình.

Những ngày nghỉ hè, không khó để bắt gặp hình ảnh trẻ em dành hàng giờ bên điện thoại, máy tính bảng hoặc máy tính cá nhân. Từ học trực tuyến, xem video giải trí đến trò chơi điện tử và mạng xã hội - ranh giới giữa sử dụng hữu ích và lệ thuộc công nghệ ngày càng mong manh.

Không gian số mở ra cơ hội học tập, giải trí nhưng cũng kéo theo nhiều nguy cơ như nội dung độc hại, thông tin sai lệch, lừa đảo, bạo lực mạng và xâm phạm dữ liệu cá nhân. Đáng lo ngại, phần lớn rủi ro không xuất hiện tức thời mà âm thầm hình thành khi trẻ sử dụng Internet thiếu kỹ năng tự bảo vệ và thiếu sự đồng hành của người lớn.

Tại buổi truyền thông về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng do Công an xã Thạch Bình tổ chức cho học sinh của trường THCS Thạch Bình, nhiều học sinh thừa nhận từng nhận lời mời kết bạn từ người lạ, từng công khai hình ảnh cá nhân hoặc nhấp vào các đường dẫn nhận quà trong trò chơi trực tuyến. Không ít em từng bị xúc phạm trên mạng nhưng lựa chọn im lặng thay vì chia sẻ với gia đình hoặc người lớn.

Thực tế đó cho thấy trẻ em đang lớn lên trong môi trường số với tốc độ nhanh hơn khả năng thích ứng của người lớn.

Theo Thiếu tá Nguyễn Đình Đạo, Phó Trưởng Công an xã Thạch Bình, giải pháp không nằm ở việc cấm đoán tuyệt đối mà phải xây dựng cho trẻ “sức đề kháng số”. Đó là khả năng nhận diện rủi ro, bảo mật thông tin cá nhân, từ chối nội dung độc hại, kiểm soát hành vi trực tuyến và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp tình huống bất thường.

Công an xã Thạch Bình tuyên truyền, hướng dẫn học sinh nhận diện rủi ro và trang bị kỹ năng sử dụng internet an toàn trong dịp nghỉ hè.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt tới thiếu niên, nhi đồng và nhiều lần nhấn mạnh trách nhiệm của toàn xã hội trong chăm lo thế hệ tương lai. Trong bối cảnh hiện nay, tinh thần ấy càng đặt ra yêu cầu mới: bảo vệ trẻ em không chỉ trong đời sống thực mà còn trên môi trường số.

Tại Thanh Hóa, với hơn 1 triệu trẻ em dưới 16 tuổi, yêu cầu bảo vệ trẻ trong môi trường số đang trở thành nhiệm vụ ngày càng quan trọng. Những năm gần đây, bên cạnh công tác chăm sóc, giáo dục trẻ em truyền thống, các cấp, ngành và đoàn thể đang từng bước bổ sung nội dung giáo dục kỹ năng số, kỹ năng tự bảo vệ và xây dựng môi trường phát triển an toàn cho trẻ.

Ngành y tế phối hợp với các địa phương, nhà trường tăng cường truyền thông, tập huấn cho cha mẹ, người chăm sóc và trẻ em; đồng thời duy trì các kênh tiếp nhận, hỗ trợ nhằm phát hiện sớm các nguy cơ xâm hại. Không chỉ chăm sóc sức khỏe thể chất, nhiều trường học đã quan tâm hơn đến tư vấn tâm lý học đường, giáo dục kỹ năng sống, xây dựng thói quen sử dụng công nghệ hợp lý cho học sinh.

Từ thực tế cho thấy, khi trẻ có nền tảng sức khỏe tinh thần tốt, được lắng nghe và đồng hành, nguy cơ lệ thuộc thiết bị và tổn thương trên môi trường mạng cũng giảm đi đáng kể.

Phòng tư vấn học đường tại Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Luận Khê, xã Tân Thành.

Các cơ sở giáo dục cũng từng bước chuyển trọng tâm từ quản lý sang đồng hành. Ngoài việc dạy kiến thức, nhiều trường tăng cường giáo dục kỹ năng ứng xử trên môi trường mạng, hướng dẫn học sinh nhận diện thông tin xấu độc, bảo vệ dữ liệu cá nhân và xây dựng văn hóa giao tiếp số.

Đặc biệt trong dịp hè, tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội đồng Đội và các tổ chức xã hội tiếp tục phát huy vai trò đồng hành cùng trẻ em thông qua việc mở rộng các không gian sinh hoạt cộng đồng và tăng cơ hội trải nghiệm ngoài môi trường số. Nhiều hoạt động như sinh hoạt hè, câu lạc bộ kỹ năng, đọc sách, thể thao, văn hóa, giáo dục kỹ năng sống được tổ chức tại cơ sở nhằm giúp trẻ hình thành thói quen giao tiếp trực tiếp, rèn luyện thể chất và phát triển kỹ năng xã hội.

Các địa phương cũng tích cực huy động nguồn lực xã hội để xây dựng sân chơi, hỗ trợ học tập, chăm lo cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, góp phần tạo môi trường phát triển an toàn, lành mạnh và giảm nguy cơ trẻ lệ thuộc vào thiết bị điện tử trong thời gian nghỉ hè.

Cùng với mở rộng không gian phát triển cho trẻ, công tác bảo vệ trẻ em cũng đang được tiếp cận theo hướng toàn diện hơn. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là phòng, chống tai nạn thương tích, đuối nước và các nguy cơ trong đời sống thực thì hiện nay, việc trang bị kỹ năng tự bảo vệ trên môi trường mạng đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Bởi trẻ em hôm nay không chỉ cần được bảo vệ ngoài xã hội mà còn cần đủ năng lực để ứng xử an toàn trong thế giới số - nơi những rủi ro có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Theo ông Trần Văn Hùng, Phó Giám đốc Sở Y tế, sau gần 10 năm thực hiện Luật Trẻ em năm 2016, nhiều chỉ tiêu về bảo vệ trẻ em đạt kết quả tích cực. Tuy nhiên, thách thức mới đặt ra là phải mở rộng phạm vi bảo vệ sang không gian mạng - nơi trẻ đang dành ngày càng nhiều thời gian mỗi ngày.

Các lớp dạy bơi và kỹ năng an toàn hè góp phần tạo môi trường phát triển toàn diện, giúp trẻ giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử.

Mùa hè là khoảng nghỉ của năm học nhưng không phải khoảng nghỉ của trách nhiệm. Gia đình cần dành nhiều thời gian trò chuyện, cùng con thiết lập quy tắc sử dụng thiết bị thay vì chỉ kiểm soát thời lượng. Nhà trường cần duy trì giáo dục kỹ năng số ngay cả ngoài năm học. Đoàn thể và cộng đồng cần tạo thêm những sân chơi thực tế để trẻ có cơ hội kết nối ngoài màn hình. Các nền tảng công nghệ cần nâng cao trách nhiệm bảo vệ người dùng nhỏ tuổi.

Và quan trọng hơn cả, mỗi trẻ em cần được trao năng lực để tự bảo vệ mình. Bởi mục tiêu của giáo dục trong kỷ nguyên số không phải đưa trẻ ra khỏi internet. Mà là giúp các em đủ hiểu biết, bản lĩnh và trách nhiệm để bước vào thế giới số một cách an toàn - để mùa hè thực sự là khoảng thời gian trưởng thành chứ không trở thành khoảng trống của sự đồng hành.

Mai Nhung