Chủ động từ sớm, giữ an toàn hồ, đập mùa mưa, bão

Hồ, đập là những “mạch nguồn” nuôi dưỡng đồng ruộng, phục vụ dân sinh. Nhưng khi công trình xuống cấp, mất an toàn, nguồn nước ấy cũng có thể trở thành mối nguy đối với vùng hạ du. Trong mùa mưa lũ năm 2026, yêu cầu đặt ra đối với các đơn vị, địa phương là phải chủ động từ sớm, từ xa, rà soát từng công trình, chuẩn bị đầy đủ phương án ứng phó, không để bị động, bất ngờ.

Hồ Cửa Đạt xả lũ phục vụ phòng, chống lụt bão.

Nhiều hồ, đập địa phương quản lý đã xuống cấp

Đến tháng 8/2026, Công ty TNHH MTV Sông Chu - Chi nhánh Thủy lợi Thạch Thành được giao quản lý, khai thác, vận hành 12 hồ chứa nước, 1 đập dâng và các trạm bơm tưới, tiêu. Nhờ được đầu tư tương đối đồng bộ từ công trình đầu mối đến hệ thống kênh mương, đồng thời thường xuyên duy tu, bảo dưỡng, các công trình do chi nhánh quản lý đã phát huy hiệu quả, bảo đảm tưới, tiêu cho 5.705ha đất nông nghiệp.

Tuy nhiên, hệ thống hồ, đập do các xã quản lý vẫn còn nhiều khó khăn. Hiện các xã như Kim Tân, Vân Du, Ngọc Trạo, Thạch Bình, Thành Vinh và Thạch Quảng quản lý 60 hồ, đập thủy lợi, hằng năm đảm nhận tưới cho gần 1.155ha mỗi vụ. Phần lớn công trình được xây dựng từ năm 1980 trở về trước; nhiều hồ mới đầu tư hạng mục đầu mối, còn hệ thống kênh mương thiếu đồng bộ, thậm chí gần như chưa được đầu tư. Trên địa bàn các xã thuộc huyện Thạch Thành cũ vẫn còn nhiều hồ chứa bị hư hỏng không an toàn, hiệu quả phục vụ sản xuất nông nghiệp hạn chế.

Theo số liệu của Chi cục Thủy lợi Thanh Hóa, toàn tỉnh hiện còn 46 hồ chứa bị hư hỏng, xuống cấp, tập trung chủ yếu ở các xã miền núi. Trong số này có 3 hồ không bảo đảm an toàn và không được phép tích nước.

Dấu hiệu xuống cấp ở nhiều công trình đã hiện hữu rõ rệt: đập đất thấp, mặt cắt nhỏ; mái thượng lưu, hạ lưu bị sạt lở; tràn, cống hư hỏng; lòng hồ và hệ thống kênh mương bị bồi lắng, sạt, vỡ. Nhiều hồ được xây dựng từ những năm 1960-1970, cống và tràn chủ yếu làm tạm. Sau thời gian dài khai thác, lại thường xuyên chịu tác động của thiên tai, một số công trình đã hư hỏng nghiêm trọng, xuất hiện hiện tượng lùng mang, lùng đáy cống, thấm mạnh ở hạ lưu, làm giảm khả năng tích nước và ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất.

Đáng lo ngại là trong mùa mưa bão nếu lơ là trong quản lý sự cố vỡ đập của hàng chục hồ chứa nước trên địa bàn xảy ra đổ nước xuống vùng hạ lưu, gây thảm họa lớn... đe dọa trực tiếp tính mạng, tài sản của Nhân dân và sản xuất trong vùng. Bởi vậy, an toàn hồ, đập không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà còn là trách nhiệm bảo vệ cuộc sống bình yên của Nhân dân.

Chủ động phương án, không để bị động, bất ngờ

Tại Chi nhánh Thủy lợi Thạch Thành, ông Nguyễn Ngọc Thọ, Giám đốc chi nhánh, cho biết: Để bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất và an toàn hồ đập trong mùa mưa lũ năm 2026, Công ty TNHH MTV Sông Chu đã tập trung sửa chữa, khắc phục nhiều hạng mục, trong đó có công trình đầu mối hồ Vũng Sú; kênh Tây hồ Bỉnh Công... Các hạng mục cơ bản bảo đảm an toàn, phát huy hiệu quả phục vụ sản xuất. Tất cả các hồ chứa đơn vị quản lý đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án đối phó với tình huống khẩn cấp hồ, đập. Do đặc thù các xã khu vực miền núi, trong mưa bão, giao thông thường bị chia cắt nên chi nhánh đã triển khai thực hiện phương án cụ thể đối với từng hồ, từng địa bàn theo phương châm "4 tại chỗ”.

Theo ông Nguyễn Anh Tuân, Trưởng Phòng Quản lý tài nguyên nước và thủy lợi, Chi cục Thủy lợi Thanh Hóa: Hiện nay, toàn tỉnh có 610 hồ chứa nước. Trong đó, có 1 hồ chứa nước quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia là hồ Cửa Đạt, dung tích toàn bộ hồ chứa 1,45 tỷ m3 nước do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý; 29 hồ chứa nước lớn, 88 hồ chứa vừa, còn lại là hồ chứa nước nhỏ do UBND tỉnh Thanh Hóa quản lý. Ngoài nhiệm vụ chính là tưới cho cây trồng, các hồ chứa nước còn có nhiệm vụ cắt lũ trong mùa mưa, bão, cấp nước sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, nuôi thủy sản, cải tạo môi trường sinh thái trong vùng. Bên cạnh những lợi ích to lớn, nhiều hồ thủy lợi trên địa bàn tỉnh đã xuống cấp, đang là “ con dao hai lưỡi” không thể xem thường. Nếu lơ là, chủ quan trong quản lý, nhất là trong mùa mưa bão, thảm họa vỡ đập xảy ra khó lường.... Để hạn chế thấp nhất thiệt hại do sự cố hồ, đập, các đơn vị, địa phương phải xây dựng phương án ứng phó tình huống khẩn cấp và phương án ứng phó thiên tai riêng cho từng hồ chứa, bảo đảm sát thực tế, rõ trách nhiệm, rõ lực lượng và rõ phương thức xử lý.

Cùng với việc tổ chức trực ban nghiêm túc tại công trình, cần chủ động tập kết nhân lực, vật tư, máy móc, thiết bị theo phương châm “4 tại chỗ”; chuẩn bị đủ bạt để xử lý trong trường hợp nước tràn qua đỉnh đập, hạn chế nguy cơ xói, vỡ đập; thường xuyên theo dõi mực nước, thân đập, cống lấy nước và tràn xả lũ để kịp thời phát hiện dấu hiệu bất thường. Đối với khu vực hạ du, phải rà soát phương án cảnh báo, sơ tán dân, đặc biệt là các hộ sinh sống gần những công trình có nguy cơ mất an toàn.

Hiện nay các chủ đầu tư đang gấp rút sửa chữa, nâng cấp 7 hồ chứa nước bị hư hỏng, đồng thời chuẩn bị phương án bảo đảm an toàn cho công trình trong quá trình thi công. Các ngành, các cấp cần tiếp tục ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng thủy lợi; địa phương phát huy nội lực, huy động sức dân sửa chữa những hạng mục hư hỏng nhỏ, nhưng phải tuân thủ yêu cầu kỹ thuật và đặt an toàn lên trên hết. Công tác tuyên truyền cũng cần được tiến hành thường xuyên để người dân nhận biết nguy cơ, chủ động phòng tránh và phối hợp ứng phó khi có tình huống xảy ra.

Về lâu dài, cùng với đầu tư nâng cấp hồ, đập và các công trình phòng, chống thiên tai, các địa phương cần kiên trì trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng, nhất là rừng phòng hộ đầu nguồn.

Bảo đảm an toàn hồ, đập là công việc không cho phép sự chủ quan, chậm trễ. Mỗi hạng mục được kiểm tra kịp thời, mỗi phương án được chuẩn bị chu đáo, sát thực tế địa bàn, mỗi nguồn lực được bố trí đúng lúc sẽ góp phần ngăn ngừa nguy sơ từ sớm, từ xa. Giữ an toàn cho một hồ đập không chỉ là giữ một công trình thủy lợi phục vụ sản xuất, dân sinh mà còn là giữ những mùa vàng, giữ sự bình yên của xóm làng, nơi hạ du mùa mưa bão.

Bài và ảnh: Thu Hòa