Ca dao xứ Thanh trong mạch nguồn văn hóa dân gian

“Khắp mặt địa cầu mỗi nước có riêng một thứ văn minh, mỗi xứ cũng có riêng một thứ phong tục. Muốn biết cái cốt tử văn minh trong một nước, trước hết phải xét xem cái tinh thần phong tục. Muốn xét cái tinh thần phong tục trong một xứ trước hết phải xét cái thể cách ca dao” (“Gương phong tục”, 2020, NXB Văn học). Trong mạch nguồn chung ấy, kho tàng ca dao xứ Thanh phong phú, đặc sắc, kết tinh tâm hồn, trí tuệ và bản sắc của con người Thanh Hóa qua nhiều thế hệ.

Các em học sinh đọc, tìm hiểu ý nghĩa của các bài ca dao Việt Nam nói chung, ca dao xứ Thanh nói riêng.

Xứ Thanh là vùng đất “khả ái”, “địa linh nhân kiệt”. Hình ảnh sông Mã cuộn chảy, núi Nưa hùng vĩ hay ruộng đồng, làng mạc thanh bình... đã đi vào ca dao một cách tự nhiên, mộc mạc mà không kém phần tươi đẹp, hấp dẫn. Người xứ Thanh “lên ngựa cầm cương, buông cương cầm bút”, có nhiều đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, không chỉ ghi đậm dấu ấn trong sử sách mà lưu truyền cùng những câu ca dao: “Ai về Hoằng Hóa mà coi/ Chợ Quăng một tháng ba mươi phiên chiều/ Trai mỹ miều bút nghiên đèn sách/ Gái thanh tân chợ búa cửi canh/ Trai thì nhất bảng đề danh/ Gái thời dệt cửi vừa lanh vừa tài”.

Một trong những nội dung đặc sắc nhất của ca dao nói chung, ca dao xứ Thanh nói riêng là phản ánh tâm tư, tình cảm con người. Lần tìm trong kho tàng ca dao xứ Thanh, ta bắt gặp nỗi nhớ thương da diết của tình yêu đôi lứa, sự gắn bó thiêng liêng của tình cảm gia đình, hay nỗi vất vả, nhọc nhằn của con người trong lao động... Những tâm tình của người xứ Thanh gửi gắm trong ca dao có lúc phóng khoáng, dạt dào; có khi bồi hồi, tha thiết; lúc chân chất yêu thương, khi lại bay bổng, tình tứ; khi lạc quan, yêu đời xen lẫn lúc châm biếm, mỉa mai, bất bình, khắc khoải... Nhưng có lẽ, đặc trưng cơ bản nhất trong tính cách người xứ Thanh chính là sự mộc mạc, chân thành, quyết liệt: “Em đà thuận lấy anh chưa/ Để anh đốn gỗ rừng Nưa làm nhà”.

Ca dao không chỉ phản ánh hiện thực mà còn gửi gắm những ước mơ, khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp hơn, công bằng và hạnh phúc hơn. Chính vì vậy, ca dao luôn có sức sống bền bỉ trong lòng người, bởi nó chạm đến những rung động sâu kín và phổ quát nhất của con người qua mọi thời đại.

Một phương diện quan trọng khác làm nên giá trị của ca dao xứ Thanh là chiều sâu tri thức dân gian. Ẩn sau những câu ca dao tưởng chừng đơn giản là những kinh nghiệm sống được đúc kết qua nhiều thế hệ. Đó có thể là kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, hiểu biết về thời tiết, mùa vụ, hay những bài học ứng xử trong đời sống xã hội. Những tri thức ấy được truyền tải bằng hình thức nghệ thuật giàu hình ảnh, vần điệu giúp chúng dễ dàng đi vào trí nhớ và lưu truyền bền vững trong cộng đồng. Chính vì vậy, ca dao không chỉ là sản phẩm của cảm xúc mà còn là “kho tư liệu sống” về đời sống văn hóa - xã hội của cư dân địa phương.

Tựa hồ như dòng phù sa màu mỡ đắp bồi cho dòng chảy văn học dân gian Việt Nam, song hành với sự phát triển của quê hương, đất nước, ca dao xứ Thanh có sự tiếp biến nhằm phục vụ nhiệm vụ cách mạng, phản ánh khí thế lao động, chiến đấu, sản xuất và các mặt sinh hoạt của quần chúng Nhân dân qua từng thời kỳ. Điều đó lý giải vì sao, trong kho tàng ca dao hiện đại Thanh Hóa, hệ thống ca dao dân công qua hai thời kỳ kháng chiến khá phong phú, trở thành nét đặc sắc, riêng có. Ở đó, đôi bồ gánh gạo, xe đạp thồ, thuyền nan... đi vào ca dao thật đẹp: “Có cô con gái/ Cầm lái thuyền nan/ Thuyền đi vun vút dưới trăng/ Mạn thuyền sóng vỗ nhịp nhàng đuổi theo/ Sông sâu nước xoáy ngược chiều/ Thuyền cô vẫn lướt đều đều trên sông/ Hỏi cô sao chửa lấy chồng/ Rằng đi chống Mỹ lập công vội gì”.

Ca dao xứ Thanh mang đậm dấu ấn của phương ngữ; nhịp điệu linh hoạt. Lối so sánh, ẩn dụ, cách sử dụng điệp ngữ, điệp vần, đối xứng... đã tạo nên âm hưởng trữ tình, dễ nhớ, dễ thuộc. Đặc biệt, tính chất đối đáp trong nhiều bài ca dao còn phản ánh sinh hoạt văn hóa cộng đồng sôi nổi, nơi con người giao lưu, kết nối và bộc lộ cảm xúc một cách tự nhiên.

Với ý nghĩa nhân văn sâu sắc và giá trị nghệ thuật đặc sắc, kho tàng ca dao xứ Thanh không chỉ góp phần làm phong phú nền văn học dân gian Việt Nam mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và tương lai. Trong bối cảnh hiện đại hóa và toàn cầu hóa, khi nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ mai một, việc bảo tồn và phát huy giá trị ca dao là cách gìn giữ tiếng nói tâm hồn, bản sắc và chiều sâu văn hóa... PGS. TS Hỏa Diệu Thúy nhận định: “Văn chương, văn hóa, nơi bộc lộ rõ nhất tư duy, tính cách và đời sống tâm hồn của chủ thể sáng tạo. Nghiên cứu ca dao, dân ca, các sản phẩm văn hóa được tinh lọc qua ngàn đời cho ta những phát hiện thú vị về con người và những sắc thái văn hóa đa dạng, phong phú của các vùng miền trên đất nước Việt Nam”.

Bài và ảnh: Đăng Khoa

Bài viết sử dụng tư liệu trong cuốn sách “Địa chí Thanh Hóa”, tập II, Văn hóa - xã hội, NXB Khoa học, xã hội.