Về làng cổ Kẻ Rỵ

Nằm yên bình bên bờ sông nhà Lê, làng Kẻ Rỵ (tên chữ là Phủ Lý, thuộc xã Thiệu Trung) không chỉ được biết đến là một ngôi làng Việt cổ với phong cảnh hữu tình, mà còn là vùng đất học với nhiều hiền tài góp công cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, trong đó có nhà sử học Lê Văn Hưu - tác giả Đại Việt sử ký - bộ quốc sử đầu tiên của nước ta.

Một góc làng Kẻ Rỵ

Theo tài liệu lịch sử, Lê Văn Hưu sinh năm 1230 tại làng Kẻ Rỵ. Từ nhỏ, ông được biết đến là cậu bé khôi ngô, tuấn tú, thông tuệ khác thường. Năm 18 tuổi, ông đỗ bảng nhãn, được bổ nhiệm chức quan Viện hàn lâm, sau đó được vua Trần Thái Tông giao trọng trách biên soạn Đại Việt sử ký. Đây là bộ quốc sử đầu tiên với 30 cuốn ghi lại các sự kiện của đất nước từ Vũ đế đến vua Lý Chiêu Hoàng. Công trình nghiên cứu của ông đã được vua Trần Thái Tông ban chiếu khen, đặt nền móng cho quốc sử Việt Nam.

Để tưởng nhớ công ơn của ông, người dân địa phương đã xây dựng đền thờ tại khu đất đẹp trong xã. Tuy nhiên, do di tích xuống cấp nghiêm trọng nên thời gian gần đây, khu đền thờ đã được xây dựng lại khang trang hơn. Cùng với đền thờ, khu lăng mộ của sử gia cũng được tôn tạo trong khuôn viên rộng, cảnh quan hài hòa, thoáng đãng. Ngay trước di tích có hồ bán nguyệt, tam quan, đặc biệt có bia đá cổ ghi lại thân thế, sự nghiệp của ông.

Ngoài Lê Văn Hưu, ở Kẻ Rỵ còn có nhiều người đỗ đạt cao, như trạng nguyên Đào Tiêu (khoa thi năm 1275), Lê Quát (khoa thi 1345) và 8 tiến sĩ khác là Lê Văn Chung, Lê Giốc, Lê Giác, Trần Văn Thiện, Lê Bá Khang, Lê Biện, Vũ Kiêm, Trần Lê Hiệu. Nhiều người giữ trọng trách trong triều đình và ảnh hưởng lớn đến xã hội như: Trấn Bộc xạ Tướng công Lê Lương, Hữu bật đại hành khiển Đào Tiêu, Hữu bật đại hành khiển Lê Quát, nhà sử học Lê Văn Hưu, Kinh doãn Thăng Long Lê Giốc.

Ở Kẻ Rỵ, ngoài Di tích lịch sử văn hóa quốc gia đền thờ Lê Văn Hưu, còn có chùa Hương Nghiêm do Lê Lương - ông tổ 8 đời của Lê Văn Hưu xây dựng vào đầu thế kỷ thứ X - là ngôi chùa có tượng Phật uy nghiêm, bia đá, chuông đồng... Đây là ngôi chùa cổ có giá trị về mặt kiến trúc được Nhân dân địa phương gìn giữ. Cùng với đó là từ đường họ Nguyễn - nơi thờ Thái học sinh khoa Canh Thìn (1400), Trung Thư lệnh, Tả Nạp ngôn, Thượng Khinh xa Đô úy, Vinh lộc Đại phu Nguyễn Mộng Tuân, đã được công nhận di tích lịch sử văn hóa năm 2001.

Bên cạnh các di tích cổ, vùng đất Kẻ Rỵ còn là nơi lưu lại những dấu ấn cách mạng của chính quyền và Nhân dân Thanh Hóa trong thời kỳ chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ (giai đoạn 1964-1972).

Đó là khu hầm làm việc và chỉ huy của Thường trực Ủy ban Hành chính tỉnh Thanh Hóa. Hầm được xây dựng ở thôn Phủ Lý Nam (nay là thôn 4) với diện tích gần 100m2 theo kiến trúc hình chữ Y, nửa nổi nửa chìm và có một lối vào ở hướng Nam, hai lối ra ở hướng Bắc. Hầm được xây kiên cố, lớp nền đổ bê tông bằng phẳng tạo độ vững chắc, là nơi trú ẩn và làm việc cho khoảng từ 5 đến 6 người. Năm 2007 nơi này đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Làng cổ Kẻ Rỵ không đứng đơn lẻ mà luôn song hành cùng làng Chè (làng Trà Đông) tạo thành cặp danh xưng “Kẻ Rỵ - Kẻ Chè” nổi tiếng. Nếu làng Chè nức tiếng với nghề đúc đồng truyền thống - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia với những nghệ nhân có đôi bàn tay vàng, thì Kẻ Rỵ lại là vùng đất của chữ nghĩa và kinh thư.

Sức sống của làng cổ Kẻ Rỵ còn được thể hiện qua lễ hội truyền thống mang đậm bản sắc vùng Cửu Chân xưa. Lễ hội truyền thống Kẻ Rỵ - Kẻ Chè không chỉ là dịp để người dân tưởng nhớ các bậc tiền nhân, mà còn là không gian trình diễn các giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc của địa phương.

Về với Kẻ Rỵ hôm nay, đi giữa những con đường làng được thảm nhựa rộng rãi, sạch đẹp, ta không chỉ nhìn thấy đôi câu đối: “Khoa bảng lừng danh người Kẻ Rỵ/ Tinh hoa nức tiếng đất Chè Đông”, mà còn được nghe tiếng chạm đồng vang vọng, để thêm thấu hiểu những giá trị văn hóa đang được con người nơi đây gìn giữ.

Bài và ảnh: Khắc Công

(Bài viết có sử dụng nguồn tư liệu từ cuốn Bia chùa Hương Nghiêm và sách Kẻ Rỵ - Kẻ Chè).