Mỹ, Iran chuyển hướng chiến lược và tác động thị trường

Cuộc đối đầu Mỹ - Iran đang bước sang một giai đoạn mới, khi cả Washington và Tehran đều chuyển hướng chiến lược nhằm gia tăng sức ép lên đối phương. Mỹ đẩy mạnh “chiến tranh kinh tế”, tìm cách cô lập Iran và gây sức ép lên các quốc gia, doanh nghiệp tiếp tục duy trì quan hệ với Tehran. Trong khi đó, Iran đang tìm cách chuyển từ thế trả đũa sang chủ động tấn công, đồng thời sử dụng eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng chiến lược của thế giới như một đòn bẩy đối phó sức ép từ Washington. Sự thay đổi chiến lược của hai bên đang khiến cuộc xung đột vượt xa phạm vi Trung Đông.

Xung đột Mỹ - Iran chuyển sang mặt trận kinh tế khi Washington và Tehran giằng co nhằm giành thế thượng phong. Ảnh: Firstpost.

Mỹ - Từ bom đạn sang “chiến tranh kinh tế”

Sau gần 6 tháng xung đột, chiến dịch quân sự của Mỹ vẫn chưa buộc Iran thay đổi lập trường. Washington vì thế đang chuyển trọng tâm sang một mặt trận khác: siết chặt kinh tế, phong tỏa hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và gây sức ép lên các quốc gia đang duy trì quan hệ thương mại với Tehran.

Trong bài đăng trên mạng xã hội tối 19/8, Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ tiến hành “chiến tranh kinh tế và cô lập ở quy mô chưa từng có”. Ông cảnh báo các chính phủ và doanh nghiệp hỗ trợ Iran có thể trở thành mục tiêu của các biện pháp kinh tế từ Mỹ.

Việc Tổng thống Donald Trump tuyên bố phát động một “chiến dịch kinh tế” mới nhằm vào Iran cho thấy Washington đang điều chỉnh đáng kể cách tiếp cận sau nhiều tháng đối đầu quân sự. Thay vì tiếp tục dựa chủ yếu vào sức mạnh hỏa lực, Mỹ đang tìm cách biến sức ép kinh tế thành công cụ buộc Tehran phải nhượng bộ.

Đây không phải một chiến thuật mới. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, chính quyền ông Trump từng theo đuổi chính sách “gây sức ép tối đa”, với mục tiêu cắt giảm nguồn thu của Iran, cô lập nền kinh tế nước này và buộc Tehran thay đổi chính sách. Tuy nhiên, chiến lược đó không tạo ra sự thay đổi chính trị mà Washington kỳ vọng.

Tổng thống Donald Trump đe dọa áp dụng các biện pháp kinh tế cứng rắn hơn đối với Iran và các quốc gia ủng hộ Tehran. Ảnh: MBN.

Lần này, Nhà Trắng cho rằng bối cảnh đã khác. Lạm phát cao, đồng rial suy yếu và những hạn chế ngày càng lớn đối với hoạt động xuất khẩu dầu đang khiến nền kinh tế Iran chịu sức ép nghiêm trọng. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent thậm chí được giao phụ trách cái gọi là “Cuồng nộ Kinh tế”, với mục tiêu trực tiếp làm suy giảm nguồn lực tài chính của Tehran.

Điều này phản ánh một tính toán quan trọng: Mỹ không nhất thiết phải bóp nghẹt hoàn toàn nền kinh tế Iran, chỉ cần khiến việc mua bán dầu, chuyển tiền và tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế trở nên đủ khó khăn, Washington hy vọng Tehran sẽ phải lựa chọn giữa tiếp tục đối đầu và nhượng bộ.

Iran - Từ trả đũa sang chủ động gây sức ép

Về phần mình, Iran không tỏ ra nao núng trước những lời đe dọa mới nhất của ông Trump. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi viết trên mạng xã hội X: “Cái gọi là ‘D-Day kinh tế’ chỉ là một sự đánh lạc hướng khỏi cuộc khủng hoảng của chính nước Mỹ: nợ công chưa từng có và chi phí lãi vay tăng vọt. Việc tiếp tục theo đuổi những chính sách thất bại sẽ chỉ dẫn đến thất bại lớn hơn và làm gia tăng sự thù địch của người Iran. Chủ nghĩa khủng bố kinh tế của Mỹ đang đe dọa nền kinh tế toàn cầu và chủ quyền của các quốc gia trên thế giới”.

Iran phản bác những lời đe dọa của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc gây sức ép kinh tế và cô lập nước này. Ảnh: 1news.

Tehran cũng đồng thời phát đi tín hiệu về một sự thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận quân sự: từ trả đũa sau khi bị tấn công sang chủ động tạo sức ép và giành thế chủ động trong quá trình leo thang. Reuters cho biết một quan chức Iran đã cảnh báo Tehran có thể chuyển sang trạng thái “hoàn toàn tấn công” nếu các nỗ lực ngoại giao với Washington không đạt kết quả.

Tín hiệu khởi đầu cho lập trường mới của Tehran chính là thông qua các sắc lệnh tái cơ cấu bộ máy lãnh đạo an ninh Iran được ban hành vào tuần trước dưới danh nghĩa Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei.

Điểm đáng chú ý là sự thay đổi này không nhất thiết đồng nghĩa Iran muốn phát động một cuộc chiến tranh phủ đầu. Về bản chất, Tehran dường như muốn thay đổi logic răn đe: thay vì chờ Mỹ hoặc Israel hành động rồi mới đáp trả, Iran muốn chứng minh rằng bất kỳ hành động quân sự nào nhằm vào mình cũng sẽ kéo theo những hệ quả đủ lớn để đối phương phải cân nhắc trước khi leo thang. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Iran cho rằng ưu thế quân sự vượt trội của Mỹ chưa đồng nghĩa Washington có thể hoàn toàn kiểm soát nhịp độ và mức độ leo thang của cuộc xung đột.

Eo biển Hormuz là trung tâm của chiến thuật mới này. Thay vì chỉ được sử dụng như một công cụ trả đũa, quyền kiểm soát và khả năng gây gián đoạn hoạt động hàng hải tại tuyến đường huyết mạch này đang trở thành một đòn bẩy chiến lược của Tehran. Bất ổn tại Hormuz đã tác động trực tiếp tới dòng chảy năng lượng và hoạt động vận tải quốc tế, qua đó tạo thêm sức ép kinh tế đối với Mỹ và các đồng minh. Việc Washington coi khôi phục hoạt động hàng hải tại Hormuz là một ưu tiên cho thấy Tehran đã tìm được một điểm mà tại đó sức mạnh quân sự của Mỹ khó có thể chuyển hóa ngay thành ưu thế chính trị.

Iran điều chỉnh học thuyết quân sự, chuyển từ phòng thủ sang chủ động tấn công. Ảnh: Reuters.

Một đặc điểm khác của chiến thuật mới là mở rộng không gian gây sức ép. Iran không chỉ tính đến các hoạt động quân sự trực tiếp mà còn có thể kết hợp nhiều công cụ khác nhau, từ sức ép chính trị, kinh tế đến các hoạt động mạng, thông tin và phối hợp với các lực lượng đồng minh trong khu vực. Mục tiêu không nhất thiết là đánh bại Mỹ về mặt quân sự, điều gần như không thực tế xét về tương quan lực lượng, mà là làm cho chi phí của việc tiếp tục chiến tranh trở nên đủ lớn, từ đó buộc Washington phải quay lại bàn đàm phán với những điều kiện thuận lợi hơn cho Tehran.

Chiến lược của Mỹ và Iran tác động thế nào đến thị trường toàn cầu?

Cuộc đối đầu Mỹ - Iran đang bước sang một giai đoạn mới, trong đó sức ép kinh tế và khả năng kiểm soát dòng chảy năng lượng trở thành hai mặt trận quan trọng không kém chiến trường quân sự.

Washington đang tìm cách bóp nghẹt nguồn thu và các quan hệ kinh tế của Tehran, trong khi Iran tìm cách sử dụng vị trí địa chiến lược và khả năng gây gián đoạn hoạt động hàng hải để buộc Mỹ phải tính đến cái giá của việc tiếp tục leo thang. Chính ở đây đã xuất hiện tác động đầu tiên đối với thị trường toàn cầu. Iran là một nhà sản xuất năng lượng quan trọng, còn eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển năng lượng có ý nghĩa đặc biệt đối với kinh tế thế giới. Khi Mỹ gia tăng trừng phạt, nguy cơ nguồn cung dầu của Iran bị thu hẹp sẽ gia tăng. Nếu Tehran phản ứng bằng cách tiếp tục hạn chế hoạt động hàng hải tại Hormuz, thị trường có thể phải đối mặt với một cú sốc kép: nguồn cung dầu giảm và rủi ro vận tải tăng. Giá dầu Brent đã tăng hơn 3% lên khoảng 94,5 USD/thùng trong ngày 20/8 sau tuyên bố mới của Tổng thống Trump.

Giá dầu diesel tại Mỹ tăng mạnh do gián đoạn nguồn cung, gia tăng áp lực lên nền kinh tế. Ảnh: Reuters.

Trong khi đó, chiến lược của Iran đi theo hướng ngược lại. Nếu Mỹ sử dụng khả năng tiếp cận thị trường và hệ thống tài chính toàn cầu để gây sức ép, Tehran đang tận dụng vị trí địa lý của mình để tác động đến một trong những điểm nhạy cảm nhất của kinh tế thế giới: dòng chảy năng lượng qua Hormuz.

Điều quan trọng là Tehran dường như không nhất thiết phải đóng hoàn toàn Hormuz để đạt mục tiêu. Chỉ cần khiến hoạt động vận tải trở nên thiếu ổn định, tốn kém và khó dự đoán, Iran đã có thể tạo ra hiệu ứng trên thị trường toàn cầu. Khi các hãng tàu phải tính thêm chi phí bảo hiểm, nhiên liệu, thời gian vận chuyển và rủi ro an ninh, giá năng lượng cuối cùng sẽ phản ánh không chỉ chi phí của một thùng dầu mà cả “phí rủi ro địa chính trị”. Đây là lý do Hormuz trở thành một trong những quân bài mặc cả quan trọng nhất của Tehran. Các cuộc đàm phán về việc mở lại eo biển đã trở nên khó khăn khi Iran đưa ra những yêu cầu lớn để khôi phục hoàn toàn hoạt động lưu thông.

Hai chiến lược này đang tạo ra một vòng xoáy tác động lên kinh tế toàn cầu. Mỹ càng siết trừng phạt, Iran càng có động lực sử dụng những đòn bẩy mà mình còn nắm giữ. Iran càng gây sức ép lên Hormuz, Washington càng có lý do tăng cường các biện pháp kinh tế và quân sự. Và mỗi bước leo thang đều được thị trường phản ánh trước tiên thông qua giá dầu, chi phí vận tải và tâm lý nhà đầu tư.

Chi phí vay của các chính phủ tiếp tục tăng lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ khi hy vọng về hòa bình Mỹ - Iran ngày càng mờ nhạt. Ảnh: Reuters.

Hệ quả không chỉ nằm ở thị trường năng lượng. Giá dầu cao có thể trở thành cú sốc lạm phát mới đối với kinh tế toàn cầu. Nhiên liệu đắt hơn làm tăng chi phí vận tải, hàng không, sản xuất và logistics. Các doanh nghiệp sau đó có thể chuyển một phần chi phí sang người tiêu dùng. Điều này đặt các ngân hàng trung ương vào thế khó: nếu giữ chính sách tiền tệ nới lỏng, lạm phát có thể tăng trở lại; nhưng nếu duy trì hoặc nâng lãi suất để kiềm chế lạm phát, tăng trưởng kinh tế có thể bị ảnh hưởng.

Thị trường tài chính cũng đã phản ánh những lo ngại này. Lợi suất trái phiếu chính phủ tại nhiều nền kinh tế lớn đã tăng mạnh khi giới đầu tư lo ngại giá năng lượng cao sẽ làm lạm phát dai dẳng hơn, đồng thời chiến tranh làm gia tăng nhu cầu chi tiêu quốc phòng và áp lực tài khóa.

Một tác động dài hạn khác là sự tái cấu trúc các chuỗi cung ứng năng lượng. Nếu các doanh nghiệp không còn tin rằng Hormuz có thể hoạt động ổn định như trước, họ sẽ phải tìm kiếm nguồn cung và tuyến vận chuyển thay thế. Các nhà sản xuất dầu khí ngoài vùng Vịnh có thể hưởng lợi; đầu tư vào kho dự trữ năng lượng, đường ống, LNG, năng lượng tái tạo và điện hạt nhân có thể được thúc đẩy. Nói cách khác, cuộc khủng hoảng có thể khiến thế giới phải trả chi phí cao hơn trong ngắn hạn để đổi lấy một hệ thống năng lượng đa dạng hơn trong dài hạn.

Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất nằm ở khả năng chiến tranh kinh tế biến thành sự phân mảnh của nền kinh tế toàn cầu. Trung Quốc là ví dụ rõ nhất. Nếu Washington tìm cách ngăn Bắc Kinh tiếp tục mua dầu Iran, Mỹ sẽ không chỉ gây sức ép lên Tehran mà còn có nguy cơ mở rộng đối đầu với một trong những đối tác kinh tế quan trọng nhất của Iran. Trung Quốc có thể phải điều chỉnh nguồn cung, thương mại và các cơ chế thanh toán để bảo vệ lợi ích của mình. Reuters đánh giá Trung Quốc là đối tác thương mại và khách hàng dầu mỏ quan trọng của Iran, khiến vấn đề này đặc biệt nhạy cảm.

Vì vậy, Mỹ và Iran đang theo đuổi hai chiến lược đối nghịch nhưng lại cùng tác động lên một hệ thống kinh tế duy nhất. Washington sử dụng sức mạnh tài chính, thương mại và khả năng tiếp cận thị trường để làm tăng chi phí đối với Iran. Tehran lại sử dụng vị trí địa chiến lược và ảnh hưởng đối với dòng chảy năng lượng để làm tăng chi phí đối với Mỹ và nền kinh tế thế giới.

Việc đi lại qua eo biển Hormuz không ổn định sẽ tiếp tục buộc kinh tế toàn cầu phải điều chỉnh về cơ cấu. Ảnh: Getty.

Đây chính là nghịch lý của cuộc đối đầu hiện nay: Mỹ muốn cô lập Iran, còn Iran muốn chứng minh rằng Tehran không thể bị cô lập mà không gây ra những tổn thất đáng kể cho phần còn lại của thế giới. Nếu hai bên tiếp tục leo thang, cuộc chiến sẽ không chỉ được đo bằng lãnh thổ hay số lượng tên lửa, mà bằng giá dầu, chi phí vận tải, lạm phát, lợi suất trái phiếu và mức độ ổn định của các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Và đó có thể là tác động sâu sắc nhất của cuộc xung đột: một cuộc chiến bắt đầu ở Trung Đông đang buộc nền kinh tế thế giới phải định giá lại rủi ro địa chính trị, tái cấu trúc các tuyến năng lượng và xem xét lại mức độ phụ thuộc vào một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất hành tinh.

Thúy Hà