Thăm Đền cô Bơ - nơi phát tích tín ngưỡng thờ Mẫu

Đền cô Bơ trong quần thể Di tích Hàn Sơn, tọa lạc tại vùng mênh mang sông nước (ngã ba sông), tại thôn Cẩm Cường, xã Tống Sơn. Ngôi đền có cảnh sắc hữu tình, nổi tiếng linh thiêng. Đây là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa tâm linh của Nhân dân trong vùng và du khách thập phương.

Cổng vào đền Cô Bơ.

Đền Cô Bơ nằm bên bờ tả cạnh ngã ba sông, xã Hà Sơn (cũ) nay là xã Tống Sơn - nơi con sông Mã tách dòng, phân nhánh thành sông Lèn. Đến đây, du khách không chỉ được tham quan, chiêm bái mà còn được thưởng ngoạn cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, thơ mộng, không gian văn hóa - tâm linh đặc sắc. Nhìn từ phía xa, đền Cô Bơ tựa như một bức tranh sơn thủy hữu tình, soi bóng xuống sông Lèn. Hằng năm, vào ngày 12/6 âm lịch (ngày chính lễ), diễn ra Lễ hội đền Cô Bơ, để tưởng nhớ tới những người có công khai phá vùng đất Tống Sơn, các anh hùng dân tộc có công chống giặc ngoại xâm trong các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc.

Đền Cô Bơ gắn liền với thánh tích về Cô Bơ Thoải thuộc hàng Tứ phủ Thánh Cô trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Cô Bơ được thờ ở nhiều địa phương trong cả nước nhưng đền Cô Bơ là nơi phát tích. Vì vậy, nơi đây được xem là trung tâm tín ngưỡng và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của xứ Thanh. Tương truyền rằng Thánh Cô (Cô Bơ) là con vua Thủy Quốc động đình, tài sắc vẹn toàn được giáng lên trần gian cứu nhân, độ thế. Hết thời hạn ở lại trần gian Thánh Cô phải trở về thủy cung. Mặc dù về thủy cung nhưng Thánh Cô vẫn trở lại giúp đỡ Nhân dân. Trong thời gian chiến tranh giữa nhà Mạc và nhà Lê, Thánh Cô thường ứng hiện, điềm báo cho quan quân nhà Lê lập được nhiều chiến công lớn. Sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử đánh tan thế lực nhà Mạc, khôi phục lại nền thống nhất quốc gia, để ghi nhớ công lao của Thánh Cô, vua nhà Lê đã truyền lệnh khởi dựng đền tại khu vực ngã ba sông.

Theo lời kể của các bậc cao niên thôn Cẩm Cường, đền Cô Bơ xưa được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Tam, bao gồm: Thượng điện, trung điện, hạ điện, hậu cung, lầu cô, lầu cậu, tả vu, hữu vu cùng gác chuông và gác trống... Công trình được làm hoàn toàn bằng gỗ với kiến trúc thuần Việt hài hòa, tinh xảo. Trải qua nhiều biến cố của lịch sử, đền đã có giai đoạn bị hư hại hoàn toàn. Đến năm 1970, Nhân dân trong xã đã cùng nhau dựng lại đền. Năm 1990, được sự quan tâm của Nhà nước và đóng góp của Nhân dân, đền Cô Bơ được tu bổ, tôn tạo, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của Nhân dân và du khách thập phương.

Bà Nguyễn Thị Lãng, thôn Cẩm Cường, xã Tống Sơn, chia sẻ: "Tôi thường xuyên đến đền Cô Bơ dâng hương, vãn cảnh và làm việc công quả tại đền. Tôi và mọi người dân trong xã rất vui khi đền được tu bổ, tôn tạo. Để bảo tồn và phát huy giá trị của đền, tôi sẽ tiếp tục vận động anh em, con cháu trong dòng họ, bà con tích cực tham gia bảo vệ di tích, làm vệ sinh môi trường để giữ không gian ngôi đền linh thiêng, sạch sẽ, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của Nhân dân".

Với vị thế đẹp, kiến trúc hoa văn trang trí độc đáo, cảnh quan thiên nhiên thơ mộng, cùng với sự linh thiêng, đền Cô Bơ luôn thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh đến tham quan, chiêm bái, cầu phúc, cầu an. Theo thống kê của UBND xã Tống Sơn, năm 2025 đền Cô Bơ đón khoảng 100.000 lượt khách.

Anh Lê Văn Tú, phường Hạc Thành - du khách đến tham quan, vãn cảnh tại đền Cô Bơ, cho biết: "Đền Cô Bơ có vị trí đẹp, trước mặt là sông nước, lưng dựa núi. Đến nơi đây tôi cảm thấy tâm hồn được thư thái, thoải mái, bao nhiêu muộn phiền của cuộc sống dường như tan biến; các thành viên trong gia đình tôi ai cũng vui vẻ. Trong dịp du xuân tới, nhất định gia đình tôi sẽ trở lại đền để tham quan, chiêm bái, cầu phúc, cầu bình an".

“Để bảo tồn và phát huy giá trị của đền Cô Bơ, xã Tống Sơn đã tăng cường công tác tuyên truyền để Nhân dân hiểu được ý nghĩa của đền và chung tay cùng với chính quyền địa phương bảo vệ di tích. Chú trọng kết nối đền Cô Bơ, cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn với các điểm di tích của các địa phương lân cận, như: đền Rồng, đền Nước, đình Gia Miêu, lăng miếu Triệu Tường (xã Hà Long); đền Sòng Sơn (phường Quang Trung); đền thờ Trần Hưng Đạo (xã Hoạt Giang); quần thể danh lam, thắng cảnh quốc gia núi Kim Sơn (xã Biện Thượng)... để phát triển du lịch văn hóa tâm linh, tạo sinh kế cho người dân sinh sống quanh vùng di tích. Tuy nhiên, khuôn viên của đền thờ chật hẹp, nhiều hạng mục của đền đang xuống cấp đã ảnh hưởng đến việc tham quan, chiêm bái của Nhân dân và du khách thập phương. Trước thực trạng này, xã Tống Sơn rất mong các cơ quan chức năng quan tâm tu bổ, tôn tạo lại đền đáp ứng sự mong đợi của Nhân dân để xây dựng nơi đây thành điểm du lịch tâm linh”, ông Lại Thế Mạnh, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Tống Sơn chia sẻ.

Bài và ảnh: Nguyễn Anh