Mênh mang Pha Đay

Ngày se lạnh, giữa những bộn bề phố thị, tôi ngược dốc lên bản người Thái ở xã Nam Xuân, tìm đến Pha Đay, nơi mặt hồ lặng lẽ treo mình giữa vòng ôm của núi rừng. Một chuyến đi không cần lý do, chỉ để dịu lại nhịp sống đang gấp gáp, bộn bề nơi phố thị ngày cuối năm.

Du khách du ngoạn trên hồ Pha Đay.

Ngược hồ trên núi

Đến Pha Đay khi những tia nắng ấm xuyên qua ô cửa kính. Phía xa, sương trắng buốt treo lơ lửng trên những triền núi. Qua con dốc uốn lượn như dải lụa mềm, tôi chạm bản Bút, xã Nam Xuân. Hỏi về “hồ trên núi”, người dân bản địa nhắc ngay đến Pha Đay bằng một giọng rất riêng, vừa tự hào, vừa hứng khởi. Theo cách giải thích của bà con thì “Pha” là núi, “Đay” là bậc thang. Cái tên nghe thôi đã gợi ra địa hình tầng tầng, lớp lớp của sông, của núi.

Tôi cùng những du khách ngược dốc lên hồ Pha Đay, chinh phục những con đường núi dựng đứng. Đi xe ôm của người dân bản địa, nên đôi lúc tôi cũng như nhiều vị khách xin được là người cầm lái. Chỉ những đoạn phải đi số 1, số 2 thì mới phải nhường lại. Có những con dốc, nhìn thôi cũng đủ thấy lạnh sống lưng. Có lẽ, chính sự chênh vênh ấy đã làm nên một phần ký ức rất riêng của Pha Đay.

Hồ hiện ra bất ngờ sau một khúc cua gắt. Một mặt nước rộng khoảng 2,2ha nằm lặng lẽ trên đỉnh núi, ở độ cao hơn 1.200m so với mực nước biển. Bốn bề là núi đá vôi hàng nghìn năm tuổi, rừng cây xanh thẫm. Mây sà xuống mặt hồ, rồi tan ra, để lộ màu nước xanh rêu, pha lẫn sắc vàng ấm của nắng. Mặt hồ phẳng lặng như một tấm gương lớn, như ôm cả núi rừng vào lòng. Giữa không gian tĩnh lặng ấy, câu chuyện về nguồn gốc và hành trình gìn giữ hồ Pha Đay được chị Phạm Thị Nhị - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội, xã Nam Xuân chậm rãi kể lại cho đoàn du khách. Theo chị, Pha Đay vốn là hồ tự nhiên, điểm đặc biệt là nằm trên núi cao. Năm 1977, người dân dẫn nước từ hồ xuống núi phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Từ đó đến nay, hồ trở thành “túi nước của trời”, cung cấp nước tưới cho những thửa ruộng bậc thang quanh vùng. Hồ sâu trung bình gần 7m, dung tích khoảng 200.000m3 nước...

Du khách đến đây không chỉ dựng lều nghỉ ngơi mà còn được xuống thuyền du ngoạn lòng hồ, quăng chài bắt cá rồi nướng ăn ngay bên bờ sóng nước. Trước lời giới thiệu đầy hấp dẫn ấy, ai nấy đều háo hức trải nghiệm. Thuyền lướt nhẹ, không tiếng động cơ, chỉ có tiếng khua chèo khẽ khàng của người lái và tiếng gió lùa qua tán rừng luồng vi vu. Có lúc, người lái thuyền buông mái chèo, để thuyền trôi chậm, như sợ làm vỡ đi sự tĩnh lặng hiếm hoi. Xa xa, vài người quăng chài bắt cá, động tác thuần thục, nhịp nhàng. Thuyền kế bên có vài họa sĩ cũng đang chớp khoảnh khắc để vẽ cho mình những tác phẩm kỳ vọng...

Ở độ cao hơn 1.200m so với mực nước biển này, chị Nhị bật mí, rừng quanh hồ có nhiều sa nhân mọc tự nhiên. Đến mùa, bà con lại thu hái bán cho thương lái, cho cả những du khách. Những sinh hoạt giản dị ấy dường như đã trở thành một phần nhịp sống quen thuộc nơi đây. “Cuộc sống ở bản Bút cứ nhẹ trôi như thế, không vội vàng, không phô trương, nhưng mộc mạc và đậm đà bản sắc người Thái”, chị Nhị bộc bạch.

Những kỳ vọng...

Chiều buông nhanh. Trở về bên lều trại, ngồi quanh đống lửa đỏ rực, mùi cá nướng thơm phức lan trong gió lạnh, tôi chợt hiểu vì sao những người mê trekking, camping lại tìm đến nơi này. Không phải để chinh phục, mà để lắng mình lại, giữa một không gian còn giữ nguyên sự hoang sơ.

Không chỉ mang đến những trải nghiệm đáng nhớ cho du khách, những giá trị tự nhiên và văn hóa ấy cũng đang mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng cho bản Bút. Theo chị Nhị, bản Bút hội tụ nhiều lợi thế: bản nằm gọn trong một thung lũng rộng, bao quanh là hơn 1.000ha rừng tự nhiên; khí hậu mát mẻ, không khí trong lành. Cả bản có 105 hộ đồng bào Thái, những nếp nhà sàn truyền thống còn được gìn giữ nguyên trạng; ruộng bậc thang nối nhau trên triền núi; đặc biệt là hồ Pha Đay, “hồ treo trên núi” độc đáo, tất cả tạo nên một không gian sơn cước yên bình.

Bên cạnh đó, người Thái ở bản Bút đến nay vẫn giữ được nhiều nét văn hóa đặc trưng như: ném còn, bắn nỏ, đi cà kheo, kéo co... Ẩm thực cũng là một “kho báu” với xôi ngũ sắc, cá suối nướng, cá đồ, thịt lợn cỏ, gỏi cá dốc, cơm lam, bánh ú. Mỗi món ăn gắn với một câu chuyện, một tập quán, một mùa rừng. Từ những lợi thế ấy, bản Bút là bản tiên phong xây dựng làng văn hóa của xã, là bản đầu tiên đạt chuẩn NTM vào năm 2018.

Thế nhưng, để những giá trị ấy thực sự trở thành sinh kế bền vững cho người dân, con đường làm du lịch ở bản Bút vẫn còn không ít khoảng trống. Dù đã bắt tay phát triển du lịch cộng đồng từ khá sớm, song đến nay lượng du khách về đây vẫn chưa nhiều, dao động khoảng 2.000 lượt mỗi năm; số cơ sở lưu trú chưa đến 10 hộ; các dịch vụ du lịch còn manh mún, chưa đồng bộ...

Trước những hạn chế trên, nguyên nhân chủ yếu là do hạ tầng du lịch còn hạn chế, công tác quảng bá và kêu gọi doanh nghiệp đầu tư chưa hiệu quả. Để du lịch cộng đồng tại bản Bút phát triển, rất cần sự đầu tư đồng bộ về giao thông, điện chiếu sáng, công trình vệ sinh, điểm đón tiếp khách; đồng thời nâng cao kiến thức, kỹ năng làm du lịch cho người dân, tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao gắn với phát triển du lịch; có quy hoạch bài bản cho các điểm đến tiềm năng như núi Bụt, hồ Pha Đay, suối Bút, ruộng bậc thang...

Rời Pha Đay khi trời chiều buông bóng, tôi và những du khách đã có một chuyến trải nghiệm hai ngày một đêm đáng nhớ cho dịp Tết Dương lịch 2026 này. Điều đọng lại sau chuyến đi không chỉ là sự trầm trồ trước mênh mang sóng nước, thiên nhiên núi non kỳ vĩ, hay nét đặc sắc trong văn hóa bản địa của người Thái, mà còn là chút nuối tiếc, trăn trở về những tiềm năng du lịch chưa được khai thác xứng tầm. Kỳ vọng, trong lần trở lại không xa, bản Bút sẽ được đầu tư đồng bộ, bài bản hơn, trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch xứ Thanh.

Bài và ảnh: Đình Giang