Những “hạt nhân” văn nghệ dân gian làm giàu đời sống tinh thần

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều loại hình giải trí mới, những nghệ nhân, người tâm huyết với văn hóa dân gian vẫn lặng lẽ gìn giữ và trao truyền các giá trị truyền thống. Bằng tình yêu và trách nhiệm với cộng đồng, họ đang góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, để những nét đẹp văn hóa quê hương tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

NNƯT Phạm Vũ Vượng (thứ 3 từ trái sang) cùng thành viên CLB Văn hóa dân gian xã Thạch Lập tham gia Liên hoan văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa năm 2026.

Tại Liên hoan văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa năm 2026 diễn ra vào cuối tháng 5 vừa qua, các tiết mục biểu diễn của xã Thạch Lập đã để lại nhiều ấn tượng với khán giả. Trong không gian đậm sắc màu văn hóa dân tộc, tiếng cồng chiêng vang lên trầm hùng, hòa quyện cùng những điệu múa uyển chuyển và âm thanh mộc mạc của các nhạc cụ truyền thống. Đáng chú ý, một trong những người góp phần tạo nên sức hấp dẫn cho tiết mục hòa tấu nhạc cụ dân tộc Mường là Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Phạm Vũ Vượng (82 tuổi) - người đã nhiều năm tâm huyết gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa Mường tại địa phương.

Sinh ra và lớn lên trên vùng đất giàu truyền thống văn hóa của đồng bào Mường, ông Phạm Vũ Vượng dành phần lớn cuộc đời để sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy các giá trị văn hóa dân gian. Từ niềm đam mê ấy, năm 2005, ông đề xuất thành lập Câu lạc bộ (CLB) Cồng chiêng dân tộc Mường. Đến nay, CLB vẫn duy trì hoạt động đều đặn, trở thành điểm hẹn văn hóa quen thuộc của người dân địa phương. Những buổi sinh hoạt định kỳ không chỉ là nơi lưu giữ các làn điệu dân ca, dân vũ, tiếng cồng chiêng truyền thống mà còn là không gian để các thế hệ gặp gỡ, giao lưu, chia sẻ tình yêu với bản sắc dân tộc. Sau những giờ lao động, người dân lại quây quần bên nhau trong tiếng chiêng, lời hát, tìm thấy niềm vui và sự gắn kết cộng đồng từ chính những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Điều đáng quý ở ông Phạm Vũ Vượng không chỉ là sự am hiểu sâu sắc về văn hóa dân tộc Mường mà còn là tinh thần truyền dạy không mệt mỏi. Nhiều năm qua, ông thường xuyên phối hợp với các trường học, các CLB văn hóa trên địa bàn để hướng dẫn thế hệ trẻ tìm hiểu về cồng chiêng, hát xường và các loại hình văn hóa truyền thống khác. Từ những buổi học giản dị tại nhà văn hóa thôn, bản, nhiều em nhỏ đã biết đánh cồng chiêng, thuộc những làn điệu dân ca cổ và tự hào khi được biểu diễn trong các ngày hội văn hóa của địa phương. NNƯT Phạm Vũ Vượng chia sẻ: “Điều tôi mong muốn nhất là lớp trẻ hiểu và yêu văn hóa dân tộc mình. Khi các cháu tham gia đánh cồng chiêng, hát xường, đó không chỉ là học một loại hình nghệ thuật mà còn là cách để nuôi dưỡng tâm hồn, hiểu hơn về cội nguồn, về những giá trị mà cha ông đã gìn giữ từ bao đời nay”.

Nếu ở khu vực miền núi có những người như NNƯT Phạm Vũ Vượng bền bỉ giữ gìn văn hóa Mường thì tại tổ dân phố Viên Khê, phường Đông Sơn, NNƯT Nguyễn Thị Cốc chính là một trong những người góp phần duy trì sức sống cho Ngũ trò Viên Khê - loại hình bao gồm một hệ thống các trò diễn xướng kết hợp với các làn điệu dân ca đặc sắc. Năm nay đã gần 90 tuổi, bà vẫn tham gia một số buổi tập luyện và tận tình hướng dẫn con cháu từng lời ca, động tác diễn xướng. Với bà, việc tham gia gìn giữ Ngũ trò Viên Khê không đơn thuần là trách nhiệm của một nghệ nhân mà còn là niềm vui, là cách để xây dựng đời sống văn hóa ở quê hương. Điều đáng mừng là từ sự tâm huyết của những nghệ nhân như bà Nguyễn Thị Cốc, Lê Thị Liên, hay ông Nguyễn Duy Răng, Lê Công Trưởng... ngày càng có nhiều người trẻ tìm đến với Ngũ trò Viên Khê. Hiện nay, CLB Ngũ trò Viên Khê quy tụ hơn 100 thành viên ở nhiều độ tuổi khác nhau. Trong những buổi tập luyện, người cao tuổi truyền lại kinh nghiệm cho lớp trẻ, còn lớp trẻ mang đến sự nhiệt huyết và sức sống mới cho loại hình nghệ thuật dân gian này.

Cho đến nay, các tổ, đội, CLB dân ca, dân vũ, trò diễn dân gian ở các địa phương trên địa bàn tỉnh đã, đang từng bước khẳng định vai trò là điểm tựa tinh thần của cộng đồng. Sự tồn tại và phát triển ấy gắn liền với vai trò của những nghệ nhân, những người tâm huyết với văn hóa truyền thống. Họ là người lưu giữ tri thức dân gian, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, đồng thời là những “hạt nhân” lan tỏa tình yêu văn hóa trong cộng đồng dân cư. Theo Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn, Nghệ sĩ Nhân dân Hàn Hải: "Các nghệ nhân dân gian có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống nói riêng, văn hóa truyền thống nói chung. Cũng thông qua hoạt động của các tổ, đội, CLB, người dân có thêm những sân chơi văn hóa lành mạnh, được giao lưu, học hỏi và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần. Đây cũng là cách để di sản văn hóa tiếp tục được trao truyền một cách tự nhiên, bền vững trong cộng đồng".

Bài và ảnh: Lê Anh