Mỹ - Iran giằng co, giá dầu tăng vọt: Khi địa chính trị “điều khiển” thị trường năng lượng

Giá dầu thế giới tăng vọt lên mức cao nhất trong hơn 4 năm trong ngày 30/4/2026, khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran tiếp tục leo thang sau hàng loạt tuyên bố cứng rắn từ hai phía. Nhưng đằng sau những con số tăng giá đột biến không chỉ là phản ứng ngắn hạn của thị trường, mà là dấu hiệu của một cuộc giằng co chiến lược chưa có lối thoá - đang dần đẩy kinh tế toàn cầu vào một trạng thái bất ổn mới.

Giá dầu thế giới tăng vọt lên mức cao nhất trong hơn 4 năm trong ngày 30/4/2026, khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran tiếp tục leo thang sau hàng loạt tuyên bố cứng rắn từ hai phía. Ảnh: odishaconnect.

Giá dầu tăng sốc: không phải phản ứng, mà là định giá trước

Giá dầu tăng vọt trong vòng chưa đầy 24 giờ. Nhưng gọi đó là một phản ứng tức thời là chưa đủ.

Dầu Brent vượt mốc 126 USD/thùng - mức cao nhất kể từ năm 2022 với biên độ tăng có thời điểm hơn 10%. Trong điều kiện bình thường, mức biến động như vậy chỉ xuất hiện khi nguồn cung bị gián đoạn trực tiếp. Nhưng lần này, các dòng chảy dầu mỏ chưa thực sự bị cắt đứt ở quy mô tương ứng.

Điều thay đổi không nằm ở hiện tại. Nó nằm ở kỳ vọng.

Trong hơn một tuần, giá dầu đã tăng gần 30% khi triển vọng về một thỏa thuận hạ nhiệt giữa Mỹ và Iran dần biến mất. Đáng chú ý, đà tăng này diễn ra bất chấp các yếu tố cung – cầu truyền thống, cho thấy thị trường không còn vận hành theo logic thông thường, mà đang bị “điều khiển” bởi kỳ vọng và rủi ro chính trị.

Các nhà giao dịch không chờ đợi sự kiện xảy ra. Họ phản ứng với khả năng sự kiện sẽ xảy ra.

Chỉ cần một tuyên bố cứng rắn từ Washington hay Tehran cũng đủ để kích hoạt làn sóng mua vào. Không phải vì nguồn cung đã thiếu, mà vì rủi ro thiếu hụt đang được “định giá” trước.

Đây là sự chuyển dịch quan trọng: thị trường không còn phản ứng với xung đột. Nó đang đặt cược vào việc xung đột sẽ kéo dài.

Và khi kỳ vọng đã thay đổi, giá dầu không còn phản ánh những gì đang xảy ra. Nó phản ánh những gì thị trường tin rằng sắp xảy ra.

Mỹ – Iran: Giằng co có chủ đích

Biến động của giá dầu không bắt đầu từ thị trường. Cốt lõi của nó nằm ở trạng thái giằng co chiến lược giữa Mỹ và Iran.

Nếu nhìn vào các tuyên bố gần đây, có thể thấy đây không phải là một cuộc khủng hoảng leo thang ngoài kiểm soát. Ngược lại, nó mang đầy đủ dấu hiệu của một trạng thái giằng co được tính toán.

Phía Mỹ tiếp tục duy trì chiến lược gây áp lực tối đa, bao gồm việc phong tỏa các cảng dầu của Iran và yêu cầu Tehran phải từ bỏ hoàn toàn tham vọng hạt nhân. Tổng thống Mỹ Donald Trump thậm chí cảnh báo rằng các biện pháp phong tỏa này có thể kéo dài trong nhiều tháng .

Ở chiều ngược lại, Tehran cũng không phát đi bất kỳ dấu hiệu xuống thang nào. Giới chức Iran cảnh báo các hành động leo thang của Mỹ sẽ phải đối mặt với những đòn đáp trả “dài và đau đớn”, đồng thời khẳng định quyền kiểm soát chiến lược trong khu vực.

Biến động của giá dầu không bắt đầu từ thị trường. Cốt lõi của nó nằm ở trạng thái giằng co chiến lược giữa Washington và Tehran. Ảnh chụp màn hình.

Tehran đã sử dụng các công cụ chiến lược của mình, bao gồm việc gây gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz để tạo sức ép ngược lại. Đây là tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu, khiến bất kỳ gián đoạn nào cũng có tác động tức thì đến thị trường .

Hai phát biểu này, nếu đặt cạnh nhau, cho thấy một thực tế rõ ràng: đây không phải là một bế tắc ngẫu nhiên của ngoại giao, mà là một trạng thái giằng co có chủ đích. Mỹ siết nguồn thu từ dầu để gây áp lực. Iran tạo rủi ro đối với nguồn cung để đáp trả. Không bên nào muốn một cuộc chiến toàn diện, nhưng cũng không bên nào chấp nhận xuống thang.

Nhà phân tích Tony Sycamore tại IG Markets, nhận định rằng “triển vọng cho một giải pháp trong ngắn hạn là rất mờ mịt”.

Chính trạng thái “không chiến tranh toàn diện, nhưng cũng không hòa bình” này đã tạo ra một vùng xám nguy hiểm—nơi căng thẳng có thể kéo dài và liên tục tác động đến thị trường năng lượng.

Thị trường đang định giá điều gì?

Giá dầu tăng mạnh là một tín hiệu. Nhưng việc giá không giảm trở lại mới là thông điệp.

Trong các chu kỳ trước, những cú sốc địa chính trị thường tạo ra biến động ngắn hạn: giá tăng nhanh khi rủi ro xuất hiện, rồi hạ nhiệt khi tình hình ổn định. Lần này, cơ chế đó không còn vận hành theo cách quen thuộc.

Ngay cả khi không có thêm diễn biến đột biến, mặt bằng giá vẫn duy trì ở mức cao. Đó không phải là sự ổn định. Đó là sự “neo kỳ vọng”.

Theo khảo sát của Reuters, nhiều tổ chức phân tích đã đồng loạt nâng dự báo giá dầu cho năm 2026, với giả định rằng tình trạng gián đoạn nguồn cung sẽ không sớm được giải quyết. Điểm chung trong các kịch bản này không nằm ở mức giá cụ thể, mà ở thời gian: khủng hoảng được giả định sẽ kéo dài.

Ole Hansen, Trưởng bộ phận chiến lược hàng hóa tại Saxo Bank, cảnh báo rằng giá dầu sẽ tiếp tục chịu áp lực tăng nếu không xuất hiện tín hiệu chính trị đủ mạnh để thay đổi kỳ vọng thị trường.

Nhận định này phản ánh một thực tế: giá dầu hiện không còn được dẫn dắt bởi sự kiện, mà bởi cách thị trường diễn giải sự kiện.

Thị trường dầu mỏ hiện nay không còn vận hành theo cách quen thuộc. Ảnh đồ họa trên hdfcsky.

Các nhà đầu tư lúc này không đặt cược vào việc “liệu căng thẳng có leo thang hay không”. Họ đang đặt cược vào việc căng thẳng sẽ kéo dài bao lâu.

Ba giả định đang dần trở thành “mặc định” của thị trường:

Xung đột sẽ không sớm kết thúc

Nguồn cung từ Trung Đông sẽ tiếp tục chịu rủi ro

Không có giải pháp thay thế đủ nhanh để bù đắp

Khi ba giả định này cùng tồn tại, giá dầu cao không còn là kịch bản cực đoan. Nó trở thành trạng thái cơ sở. Đó cũng là lý do vì sao các nhịp điều chỉnh giảm, nếu có, chỉ mang tính kỹ thuật. Chúng không làm thay đổi xu hướng.

Nhiều nhà phân tích gọi phần chênh lệch này là “phí rủi ro địa chính trị”. Nhưng cách gọi đó chưa phản ánh hết bản chất. Đây không chỉ là một khoản phụ phí. Đây là sự tái định giá toàn bộ rủi ro của thị trường năng lượng. Và một khi rủi ro đã được định giá lại, thị trường sẽ không dễ quay trở về trạng thái cũ.

Từ giá dầu đến nguy cơ suy thoái toàn cầu

Giá dầu tăng không dừng lại ở thị trường năng lượng. Nó lan ra toàn bộ nền kinh tế - theo cách chậm hơn, nhưng sâu hơn.

Trong ngắn hạn, tác động dễ thấy nhất nằm ở chi phí. Giá nhiên liệu tăng kéo theo chi phí vận tải leo thang, từ logistics đường biển đến hàng không và vận tải đường bộ. Khi chi phí đầu vào tăng, doanh nghiệp buộc phải chuyển một phần gánh nặng sang giá bán.

Lạm phát vì thế không giảm như kỳ vọng. Nó quay trở lại từ một hướng khác: năng lượng.

Đây là điểm khiến các ngân hàng trung ương rơi vào thế khó. Trong bối cảnh trước đó, nhiều nền kinh tế đã bắt đầu tính tới khả năng nới lỏng chính sách tiền tệ để hỗ trợ tăng trưởng. Nhưng khi giá năng lượng tăng trở lại, dư địa đó nhanh chóng bị thu hẹp.

Lãi suất không thể giảm nhanh. Thậm chí, trong một số trường hợp, còn phải duy trì ở mức cao lâu hơn dự kiến.

Tác động dây chuyền bắt đầu xuất hiện.

Lợi suất trái phiếu tăng khi thị trường điều chỉnh kỳ vọng về lãi suất. Chi phí vay vốn của doanh nghiệp và chính phủ vì thế cũng cao hơn. Các thị trường tài chính trở nên nhạy cảm hơn với rủi ro, dòng tiền có xu hướng dịch chuyển sang các tài sản an toàn.

Ở cấp độ vi mô, người tiêu dùng bắt đầu chịu áp lực. Giá nhiên liệu cao làm giảm thu nhập khả dụng, đặc biệt tại các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng. Khi chi tiêu bị co lại, tăng trưởng kinh tế chịu tác động gần như ngay lập tức.

Paul Krugman, giáo sư tại City University of New York, cảnh báo rằng nếu tình trạng gián đoạn nguồn cung kéo dài, nguy cơ suy thoái toàn cầu sẽ gia tăng đáng kể.

Điều đáng lưu ý là cú sốc lần này không diễn ra theo mô hình quen thuộc của các chu kỳ trước.

Thông thường, giá dầu tăng mạnh sẽ nhanh chóng kích hoạt cơ chế tự điều chỉnh: nhu cầu giảm, nguồn cung tăng, và thị trường dần cân bằng trở lại. Nhưng trong bối cảnh hiện tại, yếu tố địa chính trị làm gián đoạn chính cơ chế đó.

Nguồn cung không thể tăng nhanh khi rủi ro an ninh chưa được giải quyết. Nhu cầu không giảm đủ nhanh để bù đắp cú sốc. Kết quả là một trạng thái “kẹt” - nơi giá cao kéo dài lâu hơn, và tác động tích lũy trở nên lớn hơn. Đây chính là điểm khiến rủi ro suy thoái trở nên rõ ràng hơn. Không phải vì một cú sốc quá lớn trong ngắn hạn. Mà vì một cú sốc đủ dai dẳng để bào mòn tăng trưởng theo thời gian.

Một thị trường bị chi phối bởi địa chính trị

Diễn biến ngày 30/4/2026 cho thấy một thực tế rõ ràng: thị trường dầu mỏ hiện nay không còn được dẫn dắt bởi cung – cầu thuần túy, mà bị chi phối bởi địa chính trị.

Cuộc giằng co giữa Mỹ và Iran không chỉ là một xung đột khu vực, mà đã trở thành yếu tố định hình giá năng lượng toàn cầu. Trong bối cảnh chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, giá dầu nhiều khả năng sẽ tiếp tục biến động mạnh—phản ánh không phải những gì đang xảy ra, mà là những gì thị trường lo ngại sẽ xảy ra.

Nói cách khác: đây không còn là câu chuyện dầu mỏ. Đây là câu chuyện về cách địa chính trị định giá lại toàn bộ nền kinh tế. Và thị trường lúc này không còn giao dịch dầu. Nó đang giao dịch rủi ro.

Bích Hồng