Khởi kiện vụ án dân sự công ích - bước tiến quan trọng trong hoạt động tố tụng

Khởi kiện vụ án dân sự công ích là bước tiến quan trọng trong hoạt động tố tụng, khi Viện Kiểm sát Nhân dân (VKSND) được trao quyền chủ động đứng ra khởi kiện để bảo vệ nhóm người yếu thế trong xã hội và lợi ích công cộng. Giải pháp này nhằm khắc phục triệt để khoảng trống pháp lý đã từng xảy ra trong nhiều vụ việc khi lợi ích công cộng hoặc quyền lợi của nhóm người yếu thế bị xâm phạm nhưng “không ai đứng ra khởi kiện”, góp phần bảo đảm công bằng xã hội, thượng tôn pháp luật và phòng ngừa vi phạm ngay từ sớm.

Viện Kiểm sát Nhân dân khu vực I - Thanh Hóa xác minh vụ việc về môi trường theo nguồn tin phản ánh của Nhân dân. Ảnh: Xuân Sơn

Trong phần lớn các trường hợp khi bị xâm phạm, nhóm người yếu thế (trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người mất năng lực hành vi dân sự, người dân tộc thiểu số...) thường không có đủ điều kiện tài chính, hiểu biết pháp luật, hay khả năng thu thập chứng cứ để tự khởi kiện bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Đối với lợi ích công cộng, hậu quả còn rộng hơn. Những vi phạm liên quan đến môi trường, đất đai, tài sản công, an toàn thực phẩm, an sinh xã hội... vẫn chưa có cơ quan, tổ chức đứng ra khởi kiện hiệu quả, dẫn đến nguy cơ gây thất thoát tài sản Nhà nước, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng, làm phát sinh tranh chấp phức tạp và tạo tiền lệ coi thường pháp luật.

Trước thực trạng này, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2026 cho phép VKSND thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích, mở ra một bước tiến quan trọng trong hoạt động tố tụng, tạo cơ sở pháp lý để ngành kiểm sát chủ động thực hiện các biện pháp bảo vệ lợi ích công cộng và nhóm người yếu thế

Theo Nghị quyết 205, khi phát hiện vi phạm, VKSND tiến hành xác minh, xác định vi phạm, tiến hành khởi kiện mà không cần ủy quyền của người bị hại. Quá trình khởi kiện, VKSND được phép yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, bằng chứng và thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Thông qua việc khởi kiện và tham gia tố tụng công ích của VKSND sẽ tạo áp lực để các cơ quan quản lý Nhà nước có biện pháp chấn chỉnh, khắc phục vi phạm; kịp thời bảo vệ lợi ích công và quyền lợi hợp pháp của nhóm người yếu thế trong xã hội. Qua đó ngăn ngừa tình trạng vi phạm tồn tại kéo dài do không có người khởi kiện, góp phần quan trọng phòng ngừa vi phạm từ sớm, từ xa.

Nghị quyết 205 cho phép VKSND 6 tỉnh, thành phố: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắc Lắc thí điểm thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích. Sau khi kết thúc thời gian thí điểm, sẽ mở rộng triển khai ra toàn quốc. Đối với các tỉnh, thành chưa thực hiện thí điểm, VKSND có trách nhiệm rà soát, thực hiện các biện pháp ngăn chặn, bảo vệ lợi ích công và người yếu thế.

Mặc dù không thuộc đơn vị lựa chọn thí điểm thực hiện tố tụng dân sự công ích, nhưng ngay sau khi Nghị quyết 205 có hiệu lực, VKSND hai cấp tỉnh Thanh Hóa đã chủ động rà soát, xác minh các vụ việc có dấu hiệu vi phạm, kịp thời kiến nghị khắc phục vi phạm. Kết quả bước đầu, VKSND hai cấp đã thực hiện các biện pháp ngăn chặn vi phạm, kiến nghị xử lý đối với 10 vụ việc qua công tác kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự, phương tiện truyền thông và đơn, thư phản ánh của Nhân dân.

Điển hình, VKSND đã phối hợp kiểm tra, xác minh và ban hành kiến nghị, yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền xử lý tình trạng ô nhiễm môi trường tại các xã Thanh Quân, Nga Sơn, Tân Ninh, Hà Trung, Thạch Quảng và phường Đông Tiến; giải quyết tình trạng thiếu biển báo, đèn chiếu sáng trong quá trình thi công đường, gây tai nạn giao thông tại phường Đông Quang; đã hoàn thành việc xác minh và cấp giấy khai sinh, căn cước công dân và thẻ bảo hiểm y tế cho 9 đối tượng lang thang cơ nhỡ đang được chăm sóc tại Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh Thanh Hóa và một trường hợp tại xã Vạn Lộc...

Phó Viện trưởng VKSND tỉnh Lê Đức Tùng cho biết: “Việc khởi kiện vụ án dân sự công ích là hết sức cần thiết, bởi khi có sự tham gia của viện kiểm sát, chuyển biến của tình hình nhanh hơn, các chủ thể có hành vi vi phạm đã tiếp thu và khắc phục. Thời gian tới, VKSND hai cấp sẽ tiếp tục phối hợp với cấp ủy, chính quyền địa phương, các tổ chức, đoàn thể để tiếp nhận, xử lý các nguồn thông tin; mở rộng ra nhiều lĩnh vực trong đời sống, nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm”.

Thực tế trong nhiều năm qua có nhiều vụ việc chưa có chế tài xử lý bằng biện pháp tố tụng. Điển hình như tình trạng chậm đóng, nợ đọng bảo hiểm xã hội diễn ra khá phức tạp. Theo thống kê, Thanh Hóa có 655 đơn vị chậm đóng, nợ đọng gần 145 tỷ đồng. Một số doanh nghiệp có thời gian chậm đóng kéo dài, đã thực hiện thanh, kiểm tra nhiều lần nhưng chưa thu hồi được tiền chậm đóng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi hợp pháp của người lao động. Hay như tình trạng hàng giả, hàng kém chất lượng, mất an toàn vệ sinh thực phẩm vẫn diễn ra. Công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý chưa hiệu quả, chưa kịp thời phát hiện vi phạm. Việc thu thập chứng cứ, chứng minh hành vi vi phạm trong nhiều trường hợp vượt quá khả năng của người dân. Các công trình, dự án chậm triển khai, chậm đầu tư hàng chục năm sau khi được giao đất xảy ra tại nhiều nơi, gây lãng phí đất đai, ảnh hưởng đến đời sống sinh kế của nhiều hộ dân, cản trở sự phát triển của địa phương. Tuy nhiên, việc xử lý mới chỉ dừng lại ở góc độ hành chính...

Các vi phạm trên sẽ có cơ hội kéo dài và tái diễn nhiều lần khi không có chế tài xử lý quyết liệt bằng biện pháp tố tụng. Lợi ích công, quyền lợi của người yếu thế sẽ tiếp tục bị xâm phạm. Việc triển khai hoạt động tố tụng công ích của ngành kiểm sát đòi hỏi khách quan và yêu cầu cấp thiết hiện nay, qua đó tạo thêm công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, cộng đồng và nhóm yếu thế trong xã hội. Đây được xem là bước tiến phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp, góp phần nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật, tăng cường tính răn đe, phòng ngừa vi phạm và bảo đảm công bằng xã hội trong giai đoạn hiện nay.

Lan Phương