Giữ gìn nét văn hóa người Dao

Nằm ẩn mình dưới tán rừng xanh mát, thôn Bình Yên, xã Cẩm Thạch từ xưa đến nay là nơi quần cư của 99% đồng bào dân tộc Dao. Chính vì vậy, nơi đây còn lưu giữ được khá nhiều nét văn hóa truyền thống của đồng bào Dao từ phong tục tập quán, đến trang phục truyền thống, các nghi lễ tâm linh phong phú như lễ cấp sắc, múa chuông, cùng với kho tàng tri thức dân gian về y học, các làn điệu dân ca đặc sắc được gìn giữ và lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Đồng bào Dao, xã Cẩm Thạch trong trang phục truyền thống.

Để tìm hiểu về trang phục truyền thống của đồng bào Dao, chúng tôi tìm đến nhà bà Triệu Thị Hợp - người đã gắn bó cả đời mình với văn hóa thêu thùa trang phục của người Dao. Bàn tay tỉ mỉ, chỉn chu thêu những cánh hoa để trang trí cho chiếc váy thêm sinh động, bà Hợp chia sẻ: Đối với đồng bào dân tộc Dao, trang phục truyền thống luôn là điểm nhấn văn hóa, phản ánh sinh động đời sống của họ. Chính vì vậy, việc gìn giữ nghề thêu cũng như mặc trang phục truyền thống trong những ngày lễ, tết hay sự kiện của địa phương vẫn được người Dao nơi đây duy trì như một thói quen. Trang phục của người phụ nữ Dao khá phong phú, đa dạng, từ mũ, khăn, áo, yếm, váy, quần, xà cạp, dây lưng, với gam màu chàm và đen quen thuộc. Các họa tiết hoa văn trên trang phục cũng được trang trí đa dạng, phong phú, như cỏ cây, hoa lá, muông thú... Để những bộ trang phục trở nên sinh động, độc đáo hơn, phụ nữ Dao thường đeo thêm đồ trang sức như vòng cổ, vòng tay, nhẫn,... được làm từ bạc hoặc hợp kim.

Đối với nam giới, trang phục khá đơn giản nhưng vẫn toát lên nét tinh tế và độc đáo riêng. Nam giới thường mặc áo cánh ngắn, có cổ đứng, khuy đồng và khuyết vải đỏ nằm ngang. Quần của nam giới có dáng dài, ống đứng, màu chàm, phù hợp với kiểu áo cánh gọn nhẹ. Đi kèm là khăn vấn đầu màu chàm, quấn quanh đầu tạo cảm giác chỉn chu, tôn lên vẻ nghiêm trang và đứng đắn của người đàn ông.

Theo chia sẻ của bà Hợp: Đến nay trong thôn còn khá nhiều phụ nữ vẫn giữ gìn được nghề thêu. Bởi theo phong tục từ xưa, các cô gái Dao trước khi lấy chồng đều phải biết thêu, may vá để tự tay thêu trang phục cưới cho mình cũng như may thêu được nhiều bộ trang phục dành làm quà tặng cho mẹ chồng, các chị em chồng. Vì vậy, phụ nữ Dao từ già tới trẻ hầu hết đều phải biết thêu thùa, may vá. Cũng bởi vậy, mà những lúc rảnh rỗi, chị em phụ nữ Dao ở đây lại tranh thủ thêu thùa, may vá. Không chỉ tự may thêu những bộ trang phục truyền thống, phụ nữ Dao còn tích cực truyền dạy cho con cháu để gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Dời nhà bà Hợp, chúng tôi tìm gặp và trò chuyện với ông Bàn Văn Báo, trưởng thôn Bình Yên, để tìm hiểu về Lễ cấp sắc - một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong cuộc đời nam giới người Dao. Ông Báo cho hay: Lễ cấp sắc là một trong những nét văn hóa đặc sắc nhất mang đậm hình thức lễ hội dân gian của cộng đồng người Dao nơi đây. Đây là tục lệ mà người đàn ông Dao đều phải trải qua, bởi chỉ khi được cấp sắc, người đàn ông mới chính thức được tổ tiên và các vị thần linh chứng nhận là người trưởng thành, có đủ quyền tham gia vào các lễ cúng, có đủ tư cách đứng ra gánh vác công việc trước dòng tộc, cộng đồng. Lễ cấp sắc thường được tổ chức vào mùa đông và đầu xuân năm mới. Trong lễ cấp sắc, thầy cúng sẽ thực hành các nghi lễ, trong đó có nhiều nội dung răn dạy về truyền thống, phong tục tập quán, khuyên răn đạo lý làm người, cách đối nhân xử thế để hướng tới cái thiện, tránh xa điều xấu, điều ác. Bên cạnh các nghi thức, trong Lễ cấp sắc còn tổ chức nhiều loại hình nghệ thuật dân gian, âm nhạc, múa (múa chuông, múa theo nghi thức), văn thơ (lời ca, bài cúng)... Những loại hình này hòa quyện với nhau tạo nên một không gian văn hóa tín ngưỡng độc đáo, thể hiện nội dung lịch sử, văn hóa và đời sống tâm linh của dân tộc Dao. Cũng bởi những nét văn hóa đặc sắc đó, mà trải qua nhiều thế hệ, người Dao ở đây vẫn gìn giữ Lễ cấp sắc như một báu vật.

Ngoài thôn Bình Yên, thì thôn Thạch An cũng có đông đồng bào dân tộc Dao sinh sống. Để gìn giữ nét đẹp văn hóa của đồng bào Dao, từ năm 2022, người dân trong thôn đã thành lập câu lạc bộ (CLB) bảo tồn dân ca, dân vũ dân tộc Dao thu hút được 21 thành viên tham gia. Từ khi thành lập cho đến nay hầu hết các thành viên trong CLB đều tích cực tham gia tập luyện các bài hát, điệu múa của đồng bào dân tộc Dao; đồng thời, tích cực sưu tầm, sáng tác những làn điệu dân ca mới, tích cực tham gia các hội diễn, ngày hội, sự kiện văn hóa, văn nghệ quần chúng. Từ đó, không chỉ làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần mà còn gìn giữ được nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Trải qua quá trình sinh sống và lao động sản xuất, đồng bào dân tộc Dao đã sản sinh ra nhiều phong tục, tập quán lâu đời giàu bản sắc, góp phần cùng các dân tộc khác trên địa bàn xã Cẩm Thạch làm giàu thêm kho tàng văn hóa đa sắc màu. Chính vì vậy, để tiếp tục giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa của người Dao, thời gian qua xã Cẩm Thạch tích cực đẩy mạnh công tác tuyên truyền để người Dao gìn giữ, bảo tồn các phong tục, tập quán truyền thống; khuyến khích và tạo điều kiện cho bà con tích cực tham gia công tác bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng; khôi phục các loại hình văn hóa phi vật thể đặc sắc của người Dao đang có nguy cơ mai một; tích cực đưa giá trị văn hóa của đồng bào Dao vào giảng dạy trong các trường học để tạo lực lượng kế cận gìn giữ bản sắc truyền thống của dân tộc mình...

Bài và ảnh: Nguyễn Đạt