Dọc dài Mã giang

Sẽ là một hành trình trải nghiệm lý thú dịp đầu xuân cho những ai ưa khám phá, tìm hiểu về thiên nhiên cũng như những giá trị văn hóa, tâm linh dọc dài theo dòng Mã giang từ miền thượng nguồn biên giới đến nơi cửa biển. Con sông không chỉ mang theo phù sa mà còn chở nặng ký ức lịch sử, đời sống văn hóa và nhịp sinh hoạt của bao thế hệ cư dân xứ Thanh.

Cầu Na Sài bắc qua sông Mã thuộc xã Hồi Xuân.

Một hành trình xuôi theo dòng sông Mã dịp đầu xuân không chỉ là chuyến đi thưởng ngoạn cảnh sắc, mà còn là cuộc dạo bước qua nhiều tầng trầm tích văn hóa - lịch sử của xứ Thanh. Từ miền biên viễn heo hút đến đô thị ven biển, con sông ấy không chỉ bồi đắp phù sa mà còn chuyên chở ký ức, tín ngưỡng và nhịp sống của bao thế hệ cư dân.

Ở vùng biên giới xã Mường Lát, sông Mã hiện lên dữ dội, phóng khoáng giữa đại ngàn. Dòng nước cuộn mình qua ghềnh đá, ôm lấy những bản làng người Thái, người Mông... nép bên núi. Không gian ấy từng in dấu chân người lính trong những năm tháng kháng chiến, gắn với thi phẩm “Tây Tiến” của Quang Dũng: “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi...”. Chiều sâu lịch sử tạo cho du lịch miền thượng nguồn nơi đây một lớp giá trị riêng biệt. Du khách đến đây không chỉ để ngắm ghềnh thác, chèo thuyền hay trekking ven sông, mà còn có thể hình dung một tuyến trải nghiệm theo dấu chân người lính năm xưa. Nếu được đầu tư bài bản, đoạn sông này hoàn toàn có thể phát triển tour kết hợp sinh thái, lịch sử: đi bộ trên những lối mòn cũ, nghe kể chuyện văn hóa bản địa, nghỉ lại nhà sàn trong bản làng, thưởng thức văn nghệ dân gian giữa tiếng nước chảy và ánh lửa bập bùng...

Xuôi về Hồi Xuân, dòng sông vẫn còn nhiều ghềnh đá nhưng đã bớt phần dữ dội. Khu vực cầu Na Sài, từng là đầu mối giao thông quan trọng trong kháng chiến năm xưa, nay được nối nhịp tạo nên hai cây cầu song song, điểm nhấn cảnh quan giữa núi rừng. Phía tả ngạn là chùa Ông, bên hữu ngạn là động Bà Chúa Thượng Ngàn, thế “một bên chùa, một bên động” hiếm gặp. Những câu chuyện truyền miệng của đồng bào Thái về sự ra đời của chùa vẫn được lưu giữ, làm tăng chiều sâu tâm linh cho vùng đất bên sông. Trước những tiềm năng to lớn ấy, tháng 3/2024, UBND huyện Quan Hóa (cũ) đã phê duyệt phương án khai thác tuyến du lịch “Xuôi dòng sông Mã” dài khoảng 24km. Hiện, xã Hồi Xuân đang đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân tham gia làm du lịch, trước hết từ thị trường nội địa. Những khẩu hiệu như “Người Quan Hóa đi du lịch Quan Hóa” cho thấy cách tiếp cận lấy nội lực làm nền tảng, từng bước hình thành sản phẩm đặc thù của vùng thượng nguồn.

Khi chảy qua địa phận các huyện Bá Thước, Cẩm Thủy (cũ), sông Mã chuyển sang một nhịp điệu hiền hòa hơn. Dòng nước uốn lượn giữa thung lũng rộng, xen những dãy núi đá vôi. Khu vực này có thể kết nối với vùng sinh thái Pù Luông, điểm đến quen thuộc của du khách ưa khám phá. Nguồn nước từ sông Mã và các phụ lưu nuôi dưỡng ruộng bậc thang, tạo nên không gian canh tác truyền thống của người Thái, mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm nông nghiệp, văn hóa bản địa.

Về đến khu vực ngã ba Bông, sông Mã tách dòng: một nhánh xuôi ra biển, một nhánh là sông Lèn chảy theo hướng khác. Vùng hợp lưu này từ lâu được người dân nhắc đến bằng câu “một tiếng gà gáy sáu huyện cùng nghe”, gợi nên không gian sông nước rộng mở, giao thoa nhiều miền. Trên địa bàn xã Tống Sơn hiện nay tập trung hệ thống đền, phủ gắn bó lâu đời với cư dân đồng bằng như đền Hàn Sơn, đền Cô Bơ... Những ngày lễ, dòng người hành hương tấp nập, khói hương quyện cùng gió sông tạo nên không khí trang nghiêm mà gần gũi. Đây là dư địa để phát triển sản phẩm du lịch tâm linh kết hợp tham quan cảnh sông nước.

Trước khi đổ ra biển lớn, hành trình của du khách sẽ được khép lại ở địa danh cầu Hàm Rồng - biểu tượng của đô thị xứ Thanh. Cây cầu từng là mục tiêu đánh phá ác liệt trong chiến tranh, nay trở thành điểm nhấn cảnh quan và ký ức lịch sử. Từ bến tàu du lịch dưới chân cầu, du khách có thể lên thuyền, trải nghiệm hành trình ngược - xuôi trên đoạn sông rộng dài. Hai bên bờ mở ra dãy núi thấp, cánh đồng xanh, làng mạc yên bình; trên tàu, hướng dẫn viên giới thiệu về các di tích, làng nghề, điểm văn hóa dọc bờ sông. Trải nghiệm vừa thư thái vừa giàu thông tin, phù hợp với nhiều nhóm khách.

Với dư địa, tiềm năng to lớn đó, từ năm 2016, UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Quyết định số 4589/QĐ-UBND phê duyệt quy hoạch phát triển các điểm, tuyến du lịch đường sông đến năm 2025, định hướng 2035. Trong đó, sông Mã được xác định phát triển đa dạng loại hình: tham quan, sinh thái, văn hóa- lịch sử, lễ hội, thể thao mạo hiểm, hội nghị, hội thảo. Khu vực Hàm Rồng được định hướng là điểm đón, trả khách chính ở đô thị trung tâm.

Dọc dài sông Mã là một hành trình đi qua nhiều tầng giá trị. Thượng nguồn là ký ức lịch sử và vẻ đẹp nguyên sơ. Miền trung du là cảnh quan sinh thái và đời sống cộng đồng. Và vùng hạ lưu là không gian tín ngưỡng và nhịp sống đô thị. Mỗi miền sông nước mang một sắc thái riêng, nhưng cùng chung một dòng chảy. Nếu được đầu tư đồng bộ về hạ tầng, bến bãi, sản phẩm trải nghiệm và công tác quảng bá; đồng thời gắn bảo tồn văn hóa - sinh thái với phát triển kinh tế địa phương, sông Mã có thể trở thành trục du lịch xuyên suốt, kết nối miền núi với đồng bằng, quá khứ với hiện tại, tạo động lực mới cho phát triển bền vững.

Bài và ảnh: Đình Giang