Cú sốc địa chính trị và hiệu ứng dây chuyền kinh tế toàn cầu sau cuộc tấn công Iran

Ngày 28/2, quyết định quân sự của Mỹ phối hợp cùng Israel tiến hành các đòn tấn công trực tiếp vào Iran đã lập tức làm rung chuyển không chỉ Trung Đông mà toàn bộ hệ thống kinh tế thế giới. Trong vòng vài giờ sau khi những tiếng nổ vang lên ở Tehran, thị trường tài chính toàn cầu chao đảo, giá dầu bật tăng mạnh, và giới hoạch định chính sách bước vào trạng thái cảnh giác cao độ. Sự kiện này không đơn thuần là một điểm nóng quân sự. Nó đặt thế giới trước một chuỗi phản ứng dây chuyền: năng lượng tăng giá, lạm phát có nguy cơ quay trở lại, chính sách tiền tệ bị đặt vào thế khó, chuỗi cung ứng đối diện rủi ro mới và tâm lý nhà đầu tư chuyển sang phòng thủ. Nếu cuộc xung đột kéo dài, đây có thể trở thành một cú sốc tương tự những khủng hoảng dầu mỏ từng làm thay đổi trật tự kinh tế toàn cầu trong quá khứ.

Mỹ phối hợp cùng Israel tiến hành các đòn tấn công trực tiếp vào Iran ngày 28/2. Ảnh: Al Jazeera

Cú sốc giá dầu và rủi ro tại Eo biển Hormuz

Không ngạc nhiên khi phản ứng tức thời và rõ ràng nhất xuất hiện trên thị trường năng lượng. Theo phân tích của Reuters, giá dầu Brent đã tăng gần 10% chỉ trong phiên giao dịch đầu tiên sau khi thông tin về cuộc tấn công được công bố, với các nhà phân tích cảnh báo khả năng giá có thể vượt ngưỡng 100 USD/thùng nếu xung đột leo thang.

Eo biển Hormuz - tuyến vận tải biển mà khoảng 20% lượng dầu thô toàn cầu phải đi qua. Ảnh: Al Jazeera

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở vị trí địa chiến lược của Iran và nguy cơ đối với Eo biển Hormuz — tuyến vận tải biển mà khoảng 20% lượng dầu thô toàn cầu phải đi qua. Bất kỳ dấu hiệu phong tỏa hay gián đoạn nào tại đây đều có thể khiến thị trường rơi vào trạng thái hoảng loạn. Các hãng tàu và công ty bảo hiểm lập tức tăng phí rủi ro chiến tranh; một số tàu chở dầu tạm dừng hành trình chờ đánh giá an ninh.

Mặc dù liên minh OPEC+ thông báo sẽ tăng sản lượng nhằm trấn an thị trường, nhưng mức bổ sung tương đối khiêm tốn so với rủi ro tiềm ẩn nếu Hormuz bị gián đoạn. Thị trường hiểu rõ rằng trong ngắn hạn, không có nguồn cung thay thế đủ nhanh để bù đắp cú sốc lớn.

Hệ quả của giá dầu cao không chỉ dừng ở các trạm xăng. Năng lượng là đầu vào của hầu hết các ngành sản xuất. Khi dầu tăng, chi phí vận tải biển, vận tải hàng không, logistics nội địa và sản xuất công nghiệp đều tăng theo. Cú sốc này nhanh chóng lan sang giá thực phẩm, giá hàng tiêu dùng và cuối cùng là chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của các nền kinh tế lớn.

Hiệu ứng lan tỏa: từ năng lượng sang lạm phát

Sau hai năm thế giới nỗ lực kiểm soát lạm phát hậu đại dịch và căng thẳng địa chính trị trước đó, sự kiện tại Iran khiến viễn cảnh ổn định giá cả trở nên mong manh. Theo bình luận của Al Jazeera, các chuyên gia kinh tế cảnh báo rằng nếu giá dầu duy trì quanh mốc 100 USD/thùng trong nhiều tháng, lạm phát toàn cầu có thể tăng thêm từ 0,5–1 điểm phần trăm.

Điều này đặt các ngân hàng trung ương vào thế khó. Trong bối cảnh tăng trưởng toàn cầu chưa thực sự vững chắc, nhiều nền kinh tế kỳ vọng chu kỳ hạ lãi suất để kích thích đầu tư và tiêu dùng. Tuy nhiên, giá năng lượng tăng lại làm dấy lên nguy cơ “lạm phát nhập khẩu”, buộc các nhà điều hành tiền tệ phải cân nhắc trì hoãn hoặc đảo ngược chính sách nới lỏng.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế trước đây từng cảnh báo rằng các cú sốc dầu mỏ có thể làm giảm tăng trưởng toàn cầu thông qua hai kênh: thu hẹp sức mua của người tiêu dùng và làm giảm biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Trong kịch bản xấu, thế giới có thể rơi vào trạng thái “Lạm phát đình trệ” nhẹ — tăng trưởng chậm lại trong khi lạm phát gia tăng.

Đặc biệt, các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng ròng như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Ấn Độ sẽ chịu áp lực kép: cán cân thương mại xấu đi và đồng nội tệ suy yếu do chi phí nhập khẩu tăng cao. Điều này có thể buộc họ phải can thiệp thị trường ngoại hối hoặc thắt chặt chính sách tiền tệ ngoài ý muốn.

Phản ứng của thị trường tài chính toàn cầu

Nếu thị trường dầu phản ứng bằng cách tăng giá, thì thị trường chứng khoán lại phản ứng bằng sự thận trọng. Theo phân tích từ Business Insider, ngay sau thông tin về các cuộc không kích, hợp đồng tương lai chứng khoán Mỹ và châu Âu giảm điểm, trong khi giá vàng và trái phiếu chính phủ Mỹ tăng mạnh.

Đây là phản ứng quen thuộc của giới đầu tư trước bất ổn địa chính trị: rút khỏi tài sản rủi ro và chuyển sang tài sản trú ẩn an toàn. Cổ phiếu ngành hàng không và vận tải chịu áp lực lớn do chi phí nhiên liệu tăng. Ngược lại, cổ phiếu năng lượng và quốc phòng tăng điểm nhờ kỳ vọng lợi nhuận cao hơn.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là biến động thị trường không chỉ phản ánh sự kiện hiện tại mà còn phản ánh rủi ro leo thang. Nhà đầu tư lo ngại khả năng xung đột mở rộng sang các lực lượng ủy nhiệm hoặc lan sang các tuyến vận tải thương mại quan trọng khác. Trong môi trường đó, định giá tài sản trở nên nhạy cảm với mọi tuyên bố ngoại giao hay động thái quân sự.

Chuỗi cung ứng và thương mại chịu sức ép

Sau đại dịch và các cuộc khủng hoảng trước đó, chuỗi cung ứng toàn cầu đã phần nào thích nghi với biến động. Tuy nhiên, khu vực Vịnh Ba Tư vẫn là một nút thắt quan trọng của thương mại năng lượng và hàng hóa.

Nhiều công ty vận tải biển đã điều chỉnh lộ trình hoặc tạm thời trì hoãn hành trình qua khu vực có nguy cơ cao. Ảnh: The Guardian

Theo tường thuật của The Guardian, nhiều công ty vận tải biển đã điều chỉnh lộ trình hoặc tạm thời trì hoãn hành trình qua khu vực có nguy cơ cao. Phí bảo hiểm hàng hải tăng, chi phí container có dấu hiệu nhích lên. Điều này gợi nhớ đến giai đoạn căng thẳng ở Biển Đỏ trước đây, khi gián đoạn vận tải khiến thời gian giao hàng kéo dài và giá thành đội lên đáng kể.

Nếu tình trạng bất ổn kéo dài, các doanh nghiệp có thể buộc phải tái cấu trúc chuỗi cung ứng một lần nữa, tìm kiếm nguồn cung thay thế hoặc gia tăng tồn kho dự phòng. Tuy nhiên, chiến lược này làm tăng chi phí hoạt động và giảm hiệu quả kinh tế.

Tác động phân hóa giữa các nền kinh tế

Không phải mọi nền kinh tế đều chịu tác động như nhau. Các nước xuất khẩu dầu có thể hưởng lợi trong ngắn hạn từ giá năng lượng cao, cải thiện ngân sách và cán cân thanh toán. Tuy nhiên, lợi ích này có thể bị triệt tiêu nếu bất ổn tài chính và suy giảm tăng trưởng toàn cầu làm giảm nhu cầu tiêu thụ.

Trong khi đó, các nền kinh tế mới nổi phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu đối diện áp lực kép: lạm phát cao và dòng vốn rút ra. Đồng nội tệ suy yếu có thể làm gia tăng gánh nặng nợ bằng ngoại tệ.

Các nền kinh tế phát triển cũng không miễn nhiễm. Giá xăng tăng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý người tiêu dùng, từ đó tác động tới chi tiêu – động lực chính của tăng trưởng ở Mỹ và châu Âu.

Trong ngắn hạn, tác động kinh tế phụ thuộc lớn vào việc xung đột có lan rộng hay không. Nếu các bên kiềm chế và Eo biển Hormuz không bị gián đoạn nghiêm trọng, thị trường có thể dần ổn định sau cú sốc ban đầu.

Tuy nhiên, trong kịch bản leo thang, giá dầu duy trì ở mức cao trong nhiều tháng, thế giới có thể đối diện chu kỳ lạm phát mới, chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài và tăng trưởng suy yếu. Niềm tin của nhà đầu tư và doanh nghiệp có thể bị xói mòn, làm giảm đầu tư dài hạn.

Về dài hạn, sự kiện này có thể thúc đẩy các nền kinh tế đẩy nhanh quá trình chuyển dịch năng lượng và đa dạng hóa nguồn cung. Cũng có thể nó làm gia tăng xu hướng “phi toàn cầu hóa” nhẹ, khi các quốc gia ưu tiên an ninh năng lượng và tự chủ chiến lược hơn là hiệu quả chi phí thuần túy.

Phép thử đối với kinh tế toàn cầu

Cuộc tấn công Iran của Mỹ và Israel là một phép thử lớn đối với hệ thống kinh tế toàn cầu vốn đã trải qua nhiều cú sốc trong thập kỷ qua. Ảnh: The Guardian

Cuộc tấn công Iran của Mỹ và Israel là một phép thử lớn đối với hệ thống kinh tế toàn cầu vốn đã trải qua nhiều cú sốc trong thập kỷ qua. Từ giá dầu tăng vọt, áp lực lạm phát quay lại, thị trường tài chính biến động cho đến nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng, tất cả cho thấy mức độ liên kết sâu sắc của thế giới hiện đại. Điều quan trọng không chỉ nằm ở quy mô thiệt hại tức thời, mà ở cách các chính phủ, ngân hàng trung ương và doanh nghiệp phản ứng. Nếu các kênh ngoại giao được khôi phục và nguồn cung năng lượng không bị gián đoạn nghiêm trọng, kinh tế toàn cầu có thể hấp thụ cú sốc này như một đợt sóng mạnh nhưng ngắn. Ngược lại, nếu xung đột kéo dài và lan rộng, thế giới có thể bước vào một giai đoạn bất ổn mới — nơi địa chính trị một lần nữa định hình quỹ đạo tăng trưởng, lạm phát và trật tự kinh tế quốc tế. Trong một thế giới phụ thuộc sâu sắc vào năng lượng và thương mại xuyên biên giới, mỗi biến động ở Trung Đông không còn là câu chuyện khu vực, mà là phép đo sức bền của toàn cầu hóa trong thời đại đầy bất trắc.

Vân Bình

Nguồn: Reuters, Al Jazeera, The Guardian