Chuyện “sông cấm”

Mỗi năm chỉ có những sự kiện lớn mới được đánh bắt tôm cá, người dân bản Ngàm, xã Sơn Điện đang cộng đồng trách nhiệm để bảo vệ nguồn lợi thủy sản, cảnh quan môi trường sông Luồng.

Người dân bản Ngàm cùng đánh bắt cá trên sông Luồng vào dịp giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026.

Sắp đến ngày kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2026), những đàn ông, trai tráng ở bản Ngàm lại sửa soạn, khâu vá lại chài, lưới, chuẩn bị ra sông Luồng đánh bắt thủy sản. Cùng với những đoàn du khách tìm về, không khí bản làng vì thế mà rộn ràng hơn, đông vui hơn.

Từ năm 2018, sau những chuyến đi học tập thực tế mô hình du lịch cộng đồng ở các tỉnh miền núi phía Bắc, ban quản lý và người dân bản Ngàm đã cùng bàn bạc, thống nhất đưa vào hương ước quy định bảo vệ cảnh quan môi trường, hạn chế đánh bắt thủy sản trên sông Luồng, đoạn chảy qua bản. Hành động không những nhằm bảo vệ cảnh quan môi trường, nguồn lợi thủy sản cho mai sau, mà còn tạo điều kiện để phát triển du lịch cộng đồng của bản.

Cũng từ đó, đoạn sông Luồng chảy quanh bản Ngàm dài chừng 4 cây số được người dân bảo vệ khá nghiêm ngặt. Ban quản lý bản thường xuyên tổ chức giám sát việc thực hiện hương ước. Tuy nhiên, do đã được toàn thể người dân thống nhất, nên không một ai tự ý xuống sông đánh bắt cá mà không báo trước với ban quản lý bản. Đoạn sông vì thế được người dân bản Ngàm gọi vui là “sông cấm”.

Hương ước bản Ngàm quy định mỗi năm chỉ vào những ngày lễ, sự kiện trọng đại của quê hương, đất nước, người dân mới được tổ chức đánh bắt cá trên sông. Mà theo bí thư chi bộ, trưởng bản Ngàm Lương Văn Duẩn: “Mỗi năm có 4 dịp bản tổ chức đánh bắt cá trên sông Luồng, gồm: dịp Tết Nguyên đán, Ngày Giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước (30/4), Quốc khánh 2/9 và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11). Trước khi đánh bắt, ban quản lý bản thông báo rộng rãi về thời gian cụ thể và yêu cầu mỗi hộ cử ít nhất một người tham gia cùng công cụ đánh bắt. Quá trình đánh bắt, dân bản chỉ lấy cá to, còn cá bé thì nhốt riêng, rồi thả trở lại sông. Phần còn lại được chia theo đầu nhân khẩu trong bản”.

Gần nhất, giáp Tết Nguyên đán Bính Ngọ người dân bản Ngàm đã cùng nhau đánh bắt được gần 300kg. Việc chia phần được tổ chức công bằng cho toàn bộ 398 nhân khẩu của bản, không phân biệt già trẻ, gái trai. Bởi như cách nói của bí thư Duẩn: “Đã là người dân bản Ngàm thì mọi người cùng được hưởng như nhau. Cách chia này đã được toàn thể người dân trong bản thống nhất trong hương ước”.

Với những loại cá có giá trị cao, số lượng ít, không đủ để chia phần cho toàn bộ nhân khẩu như cá lăng, cá mải... ban quản lý bản bán để sung vào quỹ bản. Quỹ này được chi tiêu chung cho các hoạt động của bản như thăm hỏi người ốm, hiếu hỷ, khuyến học, khuyến tài... Cũng có dịp cá tôm đánh bắt được dùng tổ chức liên hoan của bản. Người dân chỉ góp gạo, rau xanh, ban quản lý bản dùng quỹ bản mua thêm thức ăn, đồ uống.

“Mỗi năm dân bản thường tổ chức liên hoan toàn thể 2 lần, giáp Tết Nguyên đán và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc. Cũng có năm tổ chức liên hoan vào dịp Quốc khánh. Đây cũng là hoạt động thiết thực nhất để chi bộ và Nhân dân bản Ngàm chào mừng các sự kiện trọng đại của quê hương, đất nước. Chưa nói không khí vui tươi của buổi liên hoan, mà việc đánh bắt cá trên sông cũng đã khiến mọi người dân hào hứng. Dân bản cũng vì thế mà đoàn kết hơn”, bí thư Lương Văn Duẩn khẳng định.

Cũng theo bí thư Duẩn, trong những trường hợp cần thiết như người dân có khách xa đến muốn ăn cá sông tự nhiên, bản đều tạo điều kiện để đánh bắt. Và người dân cũng chẳng ai tham lam, chỉ đánh bắt đủ ăn.

Việc hạn chế đánh bắt cá trên sông Luồng không chỉ bảo vệ môi trường, nguồn lợi thủy sản, mà còn tạo điều kiện để dân bản phát triển du lịch cộng đồng. Bởi từ năm 2019 đến nay, khi bản Ngàm trở thành điểm dừng chân trên hành trình của tour Quan Sơn - Viêng Xay, đông đảo du khách đã về tham quan, trải nghiệm. Nhiều đoàn khách còn rất thích thú khi được tắm sông, quăng chài thả lưới. Do dòng sông được bảo vệ, hạn chế đánh bắt, nên khi du khách quăng chài, thả lưới là bắt được cá. Sau đó, họ mang thành quả về homestay chế biến hoặc thả lại dòng sông. Du lịch bản Ngàm cũng vì thế mà trở nên hấp dẫn hơn với du khách.

Vậy nên, chủ trương hạn chế đánh bắt và chung tay bảo vệ môi trường, nguồn lợi thủy sản sông Luồng được người dân trong bản ủng hộ và hào hứng tham gia. Theo chị Lục Thị Kim, chủ homestay Lộc Kim ở bản Ngàm, cho biết: “Mỗi khi du khách muốn trải nghiệm đánh bắt thủy sản trên sông Luồng, chủ homestay báo cáo với ban quản lý bản. Sau đó, được bản cử người bảo vệ và hướng dẫn du khách trải nghiệm. Chúng tôi rất ủng hộ chủ trương, cách làm của bản, hạn chế đánh bắt cá, bảo vệ cảnh quan môi trường trên sông Luồng, tạo điều kiện thu hút du khách về tham quan, trải nghiệm. Nhờ đó mà thu nhập của bà con đã được cải thiện và nâng cao”.

Bài và ảnh: Đỗ Đức