Chính tả “dè xẻn” và “dè sẻn”

Một chương trình vui chơi tìm hiểu về tiếng Việt đưa ra câu hỏi: “dè xẻn” hay “dè sẻn”? Người trả lời “Thứ nhất ạ”, nhưng không được chấp nhận và đáp án chương trình đưa ra là “dè sẻn”. Theo đây, “dè xẻn” bị xem là sai chính tả.

Tuy nhiên, “dè xẻn” không phải lỗi chính tả của “dè sẻn” mà là một cách nói, cách viết khác, có được từ điển ghi nhận và hiện hãy còn thấy trong một số phương ngữ, trong đó có Thanh Hóa.

Hầu hết các cuốn từ điển chúng tôi có trong tay đều thu thập chữ “sẻn” với nghĩa là hà tiện, còn chữ “xẻn” thì chỉ xuất hiện trong từ bỏn xẻn, chứ không được ghi nhận với tư cách là một từ độc lập trong hành chức. Riêng Từ điển tiếng Việt (Văn Tân chủ biên) vẫn dành cho “dè xẻn” một mục riêng, và giảng: “dè xẻn • ph. Nói dùng từng tí một: <>Ăn tiêu dè xẻn”.

Sau đây là một số phân tích và dẫn chứng.

Chữ “xẻn” trong “dè xẻn” cùng nghĩa với “xẻn” trong “bỏn xẻn”. Mà chữ “xẻn” trong “bỏn xẻn” lại chính là chữ “xỉn” trong “bủn xỉn”; và bủn xỉn/bỏn xẻn xét từ nguyên gốc Hán lại do bần tiện 貧賤 mà ra.

Vậy “xỉn” trong “bủn xỉn” có nghĩa là gì?

Việt Nam tự điển (Hội Khai trí Tiến đức) giảng “xỉn” là “Chút, ít (không dùng một mình) <>Bủn - xỉn. Chút xỉn”. Tuy nhiên, lời chú “không dùng một mình” của Hội Khai trí Tiến đức không chính xác. Vì thực tế, “xỉn” là một từ độc lập trong hành chức. Điều này đã được Việt Nam tân tự điển (Thanh Nghị) ghi nhận khi giảng “xỉn” là “Chút, ít: bẩn, rít” và lấy ví dụ “Cho có một xỉn”; hay Từ điển tiếng Việt (Văn Tân chủ biên) giảng “xỉn” là “keo kiệt” và ví dụ “Con người xỉn, bòn mót từng đồng”.

Như đã viết ở trên, xét từ nguyên, sẻn/xẻn/xỉn trong dè sẻn/dè xẻn/bỏn xẻn/bủn xỉn, gốc Hán do chữ tiện 賤, nghĩa là hèn mọn, nhỏ mọn.

Quy luật biến âm thì ta thấy có cả T↔S lẫn T↔X (nghĩa là tiện có thể biến thành sẻn/xẻn, hay xỉn). Cụ thể:

Mối quan hệ T↔S (tiện↔sẻn) ta có thượng 尚↔sang; tiêu 簫↔sáo; thám 探↔săm (săm soi); thủ 首↔sỏ...

Mối quan hệ T↔X (tiện ↔ xẻn), ta cũng thấy rất nhiều như tích 昔 ↔ xưa; tiêm 纖 ↔ xăm; tiễn 剪 ↔ xén; tiểu 小 ↔ xíu/xẻo...

Về phần vần, mối quan hệ IÊN – EN (tiện↔xẻn) ta thấy ngay trong tiễn 剪 ↔ xén, hoặc nhiều trường hợp khác như: phiên 藩 ↔ phên (bờ phên); phiên 番 ↔ phen (bao phen = bao lần); kiển 繭 ↔ kén (kén tằm).

Mối quan hệ I↔E (xẻn↔xỉn), ta có: xíu↔xẻo (một xíu, một xẻo); hiu hiu↔heo heo (Thấy hiu-hiu gió thì hay chị về - Kiều; Heo heo gió lạnh, sương dày vắng chim - Tố Hữu)...

Mối quan hệ U↔O (bủn xỉn↔bỏn xẻn), ta thấy trong nhiều trường hợp như: thục↔thộc; lung↔lồng; chùng↔chồng; đục↔độc; nhụt↔nhột; chục↔chộc; đong đưa ↔đung đưa; lộc lọi↔lục lọi,...

Kết luận: Xét chính tả, “dè xẻn” và “dè sẻn” là trường hợp “lưỡng khả”, nghĩa là cả hai cách viết đều được chấp nhận.

Mẫn Nông (CTV)