Về bài “7 câu thành ngữ, tục ngữ ai cũng quen dùng nhưng toàn bị sai”

Bài “7 câu thành ngữ, tục ngữ ai cũng quen dùng nhưng toàn bị sai” (kênh14.vn) được nhiều người chia sẻ. Tuy nhiên, hầu hết phương án “sửa sai” không có gì mới, thậm chí có câu “bò lành đánh bò què”. Bài viết này xin chọn ra 4/7 câu mà kênh14.vn cho là sai để trao đổi lại.

1- Dùi đục chấm mắm cáy

Kênh 14: “Dùi đục “không có ý nghĩa”, mà phải là “bầu dục”, vì “Bầu dục là món ngon, nhưng lại chấm mắm cáy - thứ nước chấm “xoàng”, chỉ sự kết hợp không hài hòa, bất cân xứng”.

Chưa chính xác. Bầu dục có mùi nồng khắm, đem chấm với mắm cáy cũng vừa kháy vừa nồng thì còn gì là ngon nữa? (“Chủng chẳng như bầu dục mắm cáy” là vậy). Ấy là sự thiếu tinh tế, quê mùa, “chặt to, kho mặn” theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng.

Cũng không nên vì món “bầu dục” mà vứt “dùi đục” đi.

“Dùi đục” ám chỉ sự thô kệch, cục cằn, bốp chát, quen dùng sức mạnh (“Ai đem dùi đục đi hỏi vợ”; “Bàn tay dùi đục”). Còn mắm cáy đồng nghĩa với món rẻ tiền, kém sang trọng. Bởi vậy, “Dùi đục mắm cáy”, hay “Dùi đục chấm mắm cáy” là cách nói chế giễu sự cục cằn, quê kệch, thô lỗ mà thôi.

2 - Cao chạy xa bay

Kênh 14: “Xa chạy cao bay” mới đúng, vì “ai có thể chạy cao?”.

Điều đó không sai. Thành ngữ gốc Hán có câu “Cao phi viễn tẩu - 高 飛 遠 走” (Bay cao, chạy xa). Nguyễn Du cũng viết: “Liệu mà xa chạy cao bay/ Ái ân ta có ngần này mà thôi” (Kiều). Hay cổ ngạn: “Thiện ác đáo đầu chung hữu báo, cao phi viễn tẩu dã nan đào - 善 惡 到 頭 終 有 報, 高 飛 遠 走 也 難 逃 - Thiện ác cuối cùng cũng sẽ báo, bay cao chạy xa cũng khó thoát”.

Tuy nhiên, ngoài nghĩa tìm đường thoát khỏi nơi nguy hiểm càng xa càng tốt thì thành ngữ còn được hiểu, kẻ (nào đó) đã đào thoát biệt tăm biệt tích rồi. Bởi vậy, “Chạy đằng trời” (không chạy thoát được; chỉ chạy đằng trời mới thoát); “Tìm đằng trời” (không thể tìm được; chỉ có nước lên trời mới tìm được). Theo đây, “Cao chạy, xa bay” là cách nói nhấn mạnh, hài hước, ý chỉ (nó) đã trốn biệt tăm biệt tích, “cao chạy” (chạy đường trời rồi).

3 - Râu ông nọ cắm cằm bà kia

Kênh 14: “Gốc của câu này là “Dâu ông nọ chăn tằm bà kia”, ý chỉ việc lợi dụng những thứ thuộc về người khác để làm lợi cho mình”.

Lý giải này hoàn toàn thiếu căn cứ. Thực ra, dân gian cố tình tạo ra sự vô lý để chỉ sự nhầm lẫn, ghán ghép, lộn xộn, không chấp nhận được (đàn bà đâu có râu mà lắp vào).

4 - Vắng chủ nhà, gà mọc đuôi tôm

Kênh 14: “Câu đúng phải là “Vắng chủ nhà gà vọc niêu tôm”.

Tuy nhiên, niêu tôm không phải mồi gà ưa thích. Còn với niêu cơm, nếu đàn gà tiếp cận được chúng sẽ không dừng ở “vọc” mà mổ ăn thực sự. Trong khi chữ “vọc” không phải động tác mổ, bới của con gà.

Bản đúng vẫn là “Vắng chủ nhà, gà mọc đuôi tôm”. Diễn giải: tình trạng vắng chủ nhà (thì cũng giống như) gà (giai đoạn) mọc đuôi tôm = trẻ con phá phách nghịch ngợm nhất là lúc bố mẹ vắng nhà; gà con hiếu động, quấy phá nhất là giai đoạn mọc đuôi tôm.

Xưa kia, nông dân thường nuôi gà ổ. Sau khi nở, cả đàn gà con theo mẹ kiếm mồi. Mẹ gà dạy con cách tìm mồi, nhận biết nguy hiểm. Dù đang mải mê ở đâu, gà con nghe tiếng cảnh báo quác... quác... cũng vội chạy tới, chui hết vào đôi cánh gà mẹ. Có chú gà nào đùa nghịch, chọi nhau, liền bị gà mẹ mổ cho vài cái là “giải tán” ngay. Chú nào lạc mẹ thì nháo nhác, kêu chiếp... chiếp rất thảm thiết, chừng nào tìm được mẹ mới thôi (“Nháo nhác như gà lạc mẹ”). Cả “gia đình gà” quây quần ấm áp bên nhau thật bình yên, trật tự.

Khoảng hơn một tháng sau nở, cái đuôi gà con nhú lên khum khum hệt cái đuôi (con) tôm. Đây cũng là lúc (theo bản năng) gà mẹ xua đuổi, bắt đàn con phải tự lập để gà mẹ bước vào lứa sinh đẻ mới. Nếu con nào vẫn chạy theo sẽ bị mẹ gà đánh đuổi, mổ thật lực, kêu choe chóe (dân gian gọi là “gà bỏ con”). Thế là, anh em nhà gà con bắt đầu cuộc sống tự lập, đi kiếm ăn mà không có gà mẹ theo kèm.

Sau vài ngày đầu nháo nhác, đàn gà con bắt đầu mạnh dạn hơn. Chúng vẫn giữ thói quen đi ăn theo bầy và rất hiếu động. Cả bọn chui luồn mọi xó xỉnh, hết ngoài vườn đến trong nhà; từ gầm giường, xó tủ đến bồ thóc, thúng gạo đều bị chúng bới móc, vừa chạy nhảy vừa kêu chiêm chiếp, ăn một phá phách mười, làm cho mọi thứ đảo lộn tứ tung lên. Ăn chơi chán thì chúng quay ra đánh chọi nhau chí chóe.

Như vậy, lũ trẻ con khi vắng chủ nhà/bố mẹ và “gà mọc đuôi tôm” đều có điểm giống nhau: nghịch ngợm, phá phách, tha hồ trêu chọc, đánh đấm nhau mà không bị ai trách mắng, quở phạt.

Hai vế “Vắng chủ nhà, gà mọc đuôi tôm” thường bị hiểu lầm là có mối quan hệ nhân quả (giống như câu “Vắng chủ nhà, [thì] gà bới bếp”), trong khi nó là quan hệ so sánh: tình trạng vắng chủ nhà cũng giống như gà mọc đuôi tôm (giai đoạn đặc biệt của các sự vật, hiện tượng được tục ngữ đặt cạnh nhau để dùng cái này liên tưởng, so sánh với cái kia). Về sau, câu tục ngữ được hiểu theo nghĩa rộng, nhằm ám chỉ tất cả những hành động, việc làm quá tự do phóng túng khi không có sự hiện diện, cai quản của người đứng đầu.

Hoàng Tuấn Công (CTV)