Trống đồng Đông Sơn - Từ một dấu mốc trong hợp tác văn hóa đến phát huy tinh hoa ngàn đời (Bài 3):

Cha truyền con nối nghề truyền thống

Bằng tình yêu, sự tâm huyết với nghề, những nghệ nhân ở làng nghề đúc đồng Trà Đông, xã Thiệu Trung vẫn hằng ngày cần mẫn, tỉ mỉ, chăm chút từng chi tiết, khắc họa từng nét hoa văn, “thổi hồn” lên những chiếc trống đồng mang đậm bản sắc nền văn hóa Đông Sơn. Với họ, mỗi chiếc trống đồng được làm nên, không chỉ là niềm vui, tự hào, mà còn là để gìn giữ lại nét văn hóa của dân tộc trong hàng nghìn năm lịch sử...

Người "hồi sinh" nghề

Từ sáng sớm, lò đúc ở xưởng sản xuất đồ đồng của gia đình Nghệ nhân Nhân dân (NNND) Nguyễn Bá Châu, thôn Trà Đông, xã Thiệu Trung đã rực lửa hồng. Bên chiếc trống đồng mới ra lò, những người thợ lành nghề tiếp tục nung thêm đồng nguyên liệu, định hình khuôn để đúc thêm trống mới.

Tự hào giới thiệu về chiếc trống đồng đã dồn tâm huyết tạo ra, NNND Nguyễn Bá Châu kể lại hành trình khôi phục “ngọn lửa” nghề của cha ông.

“Từ khi còn nhỏ, tôi đã quen với hình ảnh những lò lửa đỏ rực, những giọt đồng nóng chảy và tiếng búa gõ lanh canh. Vậy nhưng, ngày ấy hầu hết những người thợ làm nghề, kể cả cha mẹ tôi cũng chỉ đúc xoong, nồi, nông cụ... để phục vụ nhu cầu cuộc sống và lao động sản xuất, còn nghề đúc trống đồng trên chính mảnh đất từng là cái nôi của văn hóa Đông Sơn thì lại hoàn toàn biến mất. Không ai còn đúc trống đồng, cũng không ai nhớ kỹ thuật đúc nữa. Đây cũng chính là trăn trở luôn âm ỉ trong tôi suốt nhiều năm. Và tôi đã quyết tâm tìm, khôi phục lại kỹ thuật đúc trống đồng, dù biết con đường phía trước sẽ gặp nhiều gian nan, thử thách”, NNND Nguyễn Bá Châu trải lòng.

NNND Nguyễn Bá Châu bên chiếc trống đồng do mình đúc.

Năm 1998, ông Châu bắt tay vào nghiên cứu, tìm kiếm và đi học hỏi kỹ thuật đúc trống đồng từ Bắc vào Nam, tìm đến các bảo tàng trưng bày hiện vật trống đồng cổ ở khắp nơi để tìm hiểu, ghi chép kiểu dáng, họa tiết, hoa văn. Quá trình này gặp không ít khó khăn bởi hầu như không có nơi nào làm về sản phẩm trống đồng, và cũng không có người truyền dạy mà phải tự mày mò, nghiên cứu.

Khó khăn song không nản lòng, với ý chí quyết tâm, ông Châu trở về quê tự tìm tòi, đọc sách, nghiên cứu các mẫu vật trống đồng và thử đúc nhiều lần nhưng gần như đều thất bại bởi kỹ thuật chưa chuẩn. Điều này, làm ông tốn không ít tiền của cũng như thời gian, công sức.

Và rồi, may mắn cũng mỉm cười. Năm 2000, ông Châu tìm ra bí kíp và là người đầu tiên đúc thành công chiếc trống đồng bằng phương pháp thủ công truyền thống.

“Có thể chiếc trống đồng đầu tiên ra đời chưa thật hoàn hảo, nhưng đó là thành quả của cả một hành trình dài kỳ công tìm hiểu, thử nghiệm cùng với ý chí không khuất phục trước thất bại. Quan trọng hơn, đó là dấu mốc đánh dấu sự hồi sinh của một di sản tưởng chừng đã thất truyền”, NNND Nguyễn Bá Châu bày tỏ niềm tự hào.

Có thể chiếc trống đồng đầu tiên ra đời chưa thật hoàn hảo, nhưng đó là dấu mốc đánh dấu sự hồi sinh của một di sản tưởng chừng đã thất truyền.

NNND Nguyễn Bá Châu

Từ thành công đó, ông Châu tiếp tục khẳng định mình khi xác lập thành công 5 kỷ lục Guinness Việt Nam về đúc đồng truyền thống.

Kỷ lục đầu tiên là chiếc trống đồng lớn nhất Việt Nam với đường kính 2,3m. Sau đó, ông tiếp tục xác lập kỷ lục khi đúc thành công chiếc trống đồng Ngọc Lũ lớn nhất Việt Nam.

Trống đồng đạt kỷ lục lớn nhất Việt Nam do NNND Nguyễn Bá Châu và Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Quý đúc.

Theo NNND Nguyễn Bá Châu, đúc trống đồng không chỉ đơn thuần là làm theo quy trình sẵn có, mà còn phải thổi hồn vào từng nét văn hóa. Để có được một sản phẩm đúc đồng đạt tiêu chuẩn cần phải trải qua một quy trình kỹ thuật phức tạp, bao gồm từ làm khuôn, pha chế hợp chất, nấu đồng, đúc sản phẩm. Quá trình này đòi hỏi người thợ phải chú tâm, cẩn thận trau chuốt từng chi tiết. Nhiều lúc, chỉ một sai lệch nhỏ cũng dẫn đến thất bại cả quá trình hoàn thiện sản phẩm.

Không chỉ đẹp, trống đồng còn phải “có hồn” - tức là âm thanh phải đạt chuẩn, khi gõ vào tiếng trống phải trong, vang và ngân dài. Để làm được điều đó, người thợ phải tính toán chính xác độ dày mỏng của từng phần, từ mặt trống đến thân trống. Tất cả những yếu tố ấy khiến mỗi chiếc trống đồng không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà là một tác phẩm nghệ thuật kết tinh của tri thức, kinh nghiệm và cả tâm huyết.

“Có những chiếc trống đồng để hoàn thành mất vài tháng, thậm chí cả năm trời mới xong, nhưng tôi chưa bao giờ nóng vội hay bỏ cuộc. Với tôi, mỗi chiếc trống đồng được tạo ra mang theo tiếng vọng của thời gian và hồn cốt dân tộc”, NNND Nguyễn Bá Châu chia sẻ thêm.

Với tôi, mỗi chiếc trống đồng được làm nên là một nhân chứng lịch sử, mang theo tiếng vọng của thời gian và hồn cốt dân tộc.

NNND Nguyễn Bá Châu

Để “ngọn lửa” trống đồng cháy mãi

Từ việc hoàn thiện được quy trình đúc trống đồng, NNND Nguyễn Bá Châu còn tích cực truyền dạy bí kíp làm nghề cho con cháu, người thân trong gia đình cũng như thợ đúc đồng trong xã. Nhiều người trong số đó đã trở thành nghệ nhân ưu tú và thợ giỏi trong nghề. Điển hình phải kể đến Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Quý - con trai của NNND Nguyễn Bá Châu.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Quý cho biết, từ bé mình đã được phụ cha mẹ những công đoạn làm sản phẩm như pha chế, tạo mẫu, làm khuôn, rót đồng, làm nguội, chạm khắc, lên màu cho sản phẩm. Cũng bởi gắn liền với nghề từ bé, nên anh cảm nhận rõ bao khó khăn, vất vả của nghề cũng như tâm huyết, tình cảm của cha ông dành cho nghề truyền thống. Từ đó, anh đã nung nấu ý định nối nghiệp cha.

“Tôi đã được cha tận tình chỉ dạy, truyền lại mọi kỹ năng, bí kíp làm nghề. Để theo nghề này thì trí óc sáng tạo, bàn tay tài hoa và sự cẩn thận, tỉ mỉ thôi là chưa đủ, mà trước hết là phải thực sự yêu nghề, tâm huyết với nghề. Bởi vậy, tôi luôn đau đáu sẽ thật cố gắng để đưa nghề truyền thống của quê hương ngày càng vươn xa”, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Quý tâm sự.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Quý.

Sau nhiều năm nối nghiệp cha, bỏ biết bao công sức, mồ hôi để học hỏi, mày mò, nghiên cứu, đến nay, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Quý đã có thể tự tay hoàn thiện một chiếc trống đồng từ đầu đến cuối quy trình một cách thành thạo. Vào năm 2021, nhiều sản phẩm trống đồng do cơ sở sản xuất của anh làm ra đã được xếp hạng OCOP 4 sao.

Không chỉ dừng lại ở cách làm truyền thống, với sự nhạy bén trong sử dụng công nghệ của người trẻ, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Quý đã áp dụng công nghệ trong một số công đoạn sản xuất nhằm đẩy nhanh tiến độ và giảm giá thành sản phẩm. Đồng thời, anh quan tâm cải tiến mẫu mã, sản xuất ra các sản phẩm bằng đồng nhỏ, gọn, phù hợp cho khách du lịch mua làm quà biếu.

Ngoài ra, anh còn phối hợp với các đơn vị lữ hành, chính quyền địa phương và các nhà trường đưa du khách, học sinh tới cơ sở của mình tham quan, tìm hiểu quy trình làm ra sản phẩm và trực tiếp tham gia vào một số công đoạn để hiểu thêm về văn hóa làng nghề.

Từ những nỗ lực trong hành trình khôi phục đến việc đưa nghề đúc trống đồng ngày càng phát triển, NNND Nguyễn Bá Châu và Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Bá Quý đã và đang hằng ngày gìn giữ nét văn hóa truyền thống của dân tộc bằng chính tâm huyết và tình yêu nghề của mình, từ đó làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.

(Còn tiếp)

Nguyễn Đạt