Phác họa sông Mã qua thơ

Hành trình của sông Mã từ mạn thượng nguồn xuôi về với biển không đơn thuần là câu chuyện của thiên nhiên kỳ vĩ, tươi đẹp. Hơn hết, đó là mạch nguồn thăm thẳm chiều sâu lịch sử - văn hóa kết tinh, lắng đọng, nguồn cảm hứng dạt dào cho sáng tạo văn học nghệ thuật nói chung, thơ ca nói riêng.

Vẻ đẹp thiên nhiên cùng những giá trị lịch sử - văn hóa lắng đọng trên dòng sông Mã luôn là mạch nguồn cảm hứng cho các sáng tác văn học nghệ thuật.

Với bài thơ “Sông Mã”, nhà thơ Huy Trụ mở đầu phác họa dòng sông bằng một lời mời gọi chân thành, tha thiết: “Em có về quê anh/ Vượt ghềnh thác một lần trên sông Mã/ Không phải ông cha xưa đặt tên sông cho lạ/ Bao cuộc đời từng ngẫm nghĩ trước mênh mông”.

Trước cái mênh mông ấy, nhà thơ Huy Trụ không lý giải tính cách, tâm hồn người xứ Thanh bằng những khái niệm lớn lao. Ông để tính cách ấy hiện ra trong cách con người sống với nhau: “Đã sống đất này, dám chấp nhận cùng nhau/ Một câu nói nửa rừng, nửa biển.../ Đi hết lòng nhau để cùng đến bến/ Khúc nông sâu, bồi lở thường tình”.

Những ý thơ đã nâng tầm sông Mã trở thành một ẩn dụ tự nhiên cho tính cách con người xứ Thanh. Trên mỗi hải trình, sông Mã lại khoác lên mình một diện mạo khác nhau. Từ thượng nguồn, dòng sông có lúc dữ dội như “con ngựa bất kham”; xuôi về đồng bằng, có khi lại mềm mại như dải lụa uốn mình qua phố. Người xứ Thanh cũng vậy, cũng có khi “nông”, khi “sâu”, có “chất” thô mộc, chất phác, phóng khoáng của rừng lại có cái trữ tình, dịu vợi của biển. Câu thơ “đi hết lòng nhau để cùng đến bến” vì thế mang âm hưởng của một lời tâm tình, bộc bạch về cách con người nơi đây cùng vượt qua những biến thiên, “khúc nông sâu, bồi lở thường tình” để tìm đến một bến đỗ chung.

Tuy nhiên, để đến được bến đỗ ấy, dòng sông mang phù sa màu mỡ cũng mang theo bão lũ, mưa sa và những khắc nghiệt mà con người phải đối diện: “Riêng một điều em nhận được ở đất Thanh/ Cái giàu có ẩn trong từng con sóng/ Nên dòng sông trước khi ra biển rộng/ Hắt lên tay người, bão lũ với phù sa...”.

“Bão lũ với phù sa” có lẽ là một trong những cách cô đọng nhất để nói về sông Mã và cũng là về mảnh đất xứ Thanh nơi “khúc ruột miền Trung”. Câu hỏi của nhà thơ Huy Trụ về tên sông ở đầu bài thơ trở thành một vấn đề triết luận sâu sắc: Tên gọi định danh cho một dòng sông nhưng những gì dòng sông để lại thì đã trở thành một phần tên gọi của đất và người.

Cũng từ mạch nguồn phù sa và “ký ức tập thể” ấy, thơ Nguyễn Minh Khiêm về sông Mã vừa gặp gỡ với các thế hệ đi trước, vừa tạo nên một cách nhìn riêng. Trong trường ca “Hát nơi cửa sóng” (2018, NXB Quân đội Nhân dân), nhà thơ Nguyễn Minh Khiêm phác họa sông Mã ở một tầm vóc rộng lớn. Dòng sông ấy dường như ôm trọn cả miền ký ức ngàn năm, từ thuở bình minh của loài người, qua những lớp phù sa của lịch sử - văn hóa, đến đời sống hôm nay. Sông Mã trong thơ Nguyễn Minh Khiêm, vì thế, luôn vận động trong một trường liên tưởng rộng dài về đất và người xứ Thanh.

Dòng sông ấy đã thân thuộc với nhà thơ từ thuở “chưa biết bơi đã nuốt sóng vào lòng”, tắm táp đời ông bằng phù sa cuộn đỏ và ủ ấm những năm tháng tuổi thơ bằng điệu hò vang vang. “Sông Mã vẫn chảy bên chái nhà ta” - câu thơ vừa như điểm neo của cảm xúc vừa là điểm tựa để cảm xúc được khai phóng. Từ cái “chái nhà” nhỏ bé, gần gũi, nhà thơ mở ra một không gian lớn của thời gian và ký ức. Nhà thơ Nguyễn Minh Khiêm gọi sông Mã là “sợi dây đàn căng từ thời tiền sử”, là “chiếc khăn cũ mèm lau mồ hôi hết thế hệ này sang thế hệ khác”. Hình tượng sông Mã được khắc họa trong thơ Nguyễn Minh Khiêm vừa thấm đẫm chất sử thi vừa mộc mạc, gần gũi, thân tình như điệu hò, câu hát đêm trăng.

Có một điểm khá đặc biệt trong thơ viết về sông Mã: dù mỗi nhà thơ có một cách tiếp cận, dòng sông thường trở về với dáng vẻ nhọc nhằn, lam lũ. Nhưng trong cái nghiêng ngả ấy vẫn có một sức sống bền bỉ, cũng giống như bản lĩnh, khí phách con người xứ Thanh có thể lấm láp đất bùn, có thể đi qua trăm thác nghìn ghềnh vẫn tìm cách đứng lên, đứng thẳng giữa đời: “Một xứ Thanh cuồn cuộn dưới lòng sông/ Mấy nghìn năm chưa cho người nhận mặt/ Chạm giọt nước là chạm vào giông bão/ Chạm giọt nước tỏa bao nhiêu quầng sáng/ Sáng lung linh huyền thoại dong buồm/ Những linh hồn chói lọi nghìn năm”.

Dòng sông Mẹ đã nuôi dưỡng tâm hồn muôn thế hệ người xứ Thanh; một dòng chảy tự nhiên đồng thời cũng là dòng chảy lịch sử - văn hóa. Theo dấu những con sào, những chuyến đò xuôi ngược, những câu hò ướt đẫm mồ hôi, nhà thơ lần tìm căn cước của người xứ Thanh bằng những câu hỏi đầy tính gợi mở: “Người xứ Thanh về hát nơi cửa sóng: Cứ về Thanh Hóa một lần/ Thì mới hiểu hết người dân xứ này/ Vì sao hát lại dô huầy/ Vì sao nhiều lúc đò đầy vẫn sang/ Vì sao đi cấy sáng trăng/ Vì sao hạt cát cũng vang trống đồng”.

Có thể nói, qua những vần thơ, sông Mã hiện lên với nhiều diện mạo, sắc thái nhưng bao giờ cũng hiển hiện một dòng sông của tâm hồn, khí phách xứ Thanh. Phác thảo sông Mã qua thơ, vì thế, cũng là phác thảo một phần gương mặt lịch sử - văn hóa xứ Thanh. Bởi có những khi muốn hiểu một miền đất, không nhất thiết phải bắt đầu từ những trang sử dài mà khởi nguồn từ một dòng sông - nơi phù sa, tiếng gọi đò, câu hát và ký ức con người vẫn không ngừng tìm đến nhau.

Bài và ảnh: Hoàng Linh