“Cây cao bóng cả” giữ hồn bản sắc

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, những giá trị văn hóa truyền thống vẫn lặng lẽ được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong hành trình ấy có vai trò quan trọng của đội ngũ người cao tuổi. Bằng tình yêu, sự tâm huyết và trách nhiệm, họ đã và đang có nhiều cách làm thiết thực để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Nghệ nhân ưu tú Hà Công Mậu, thôn Cành Nàng, xã Bá Thước tâm huyết gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái.

Làng Nhân Cao, xã Thiệu Quang là nơi còn lưu giữ được nhiều giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống, trong đó có nghệ thuật trình diễn dân gian độc đáo múa đèn chạy chữ. Trải qua nhiều thăng trầm, có thời điểm, nghệ thuật này đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên được sự quan tâm của các cấp, các ngành, chính quyền địa phương cùng sự chung tay của nghệ nhân không chuyên, những giá trị quý báu đó đang được gìn giữ ngày một tốt hơn. Trong hành trình ấy, phải kể đến những đóng góp của nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Thủy.

Bà Thủy kể rằng, tuổi thơ của bà là những buổi theo chân người lớn ra đình làng xem các bà, các mẹ biểu diễn múa đèn chạy chữ. Hình ảnh những chiếc đèn tỏa sáng trên đầu người biểu diễn cùng những bước chân nhịp nhàng theo tiếng trống, tiếng đàn của đội văn nghệ đã gieo vào trong bà tình cảm sâu đậm với loại hình nghệ thuật truyền thống ấy. Đến tuổi lập gia đình, bà Thủy tiếp tục được mẹ chồng là nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Chua, đội trưởng đội múa đèn chạy chữ làng Nhân Cao tận tình hướng dẫn từng động tác. Từ đây bà Thủy có thêm tình yêu và động lực để giữ gìn bảo tồn những nét đáng quý của nghệ thuật trình diễn dân gian múa đèn chạy chữ.

“Khó nhất của múa đèn chạy chữ là phải phối hợp nhịp nhàng giữa các thành viên. Phải khổ luyện để giữ thăng bằng chiếc đèn trên đầu, nến không bị tắt và phải nhớ được vị trí, thực hiện được các động tác múa, xếp chữ. Chỉ một người làm sai là màn biểu diễn sẽ bị ảnh hưởng. Điểm nhấn độc đáo là tiết mục kết thúc bằng hình ảnh cả đội múa lượn vòng tròn, nằm xuống đất lật người xếp thành bông hoa năm cánh, biểu tượng của lòng thành kính với tổ tiên”, bà Thủy cho biết.

Với vai trò là đội phó đội văn nghệ của làng, bà Thủy luôn là người gắn kết các thành viên, duy trì hoạt động của đội. Với sự tận tâm của bà cùng với tinh thần đoàn kết, nỗ lực của các thành viên, nhiều lần đội văn nghệ đạt giải cao tại các kỳ liên hoan, hội diễn do tỉnh tổ chức. Không chỉ tích cực hoạt động trong đội văn nghệ, bà Thủy cùng với các thành viên còn nỗ lực truyền nghề cho thế hệ trẻ, để từ đó múa đèn chạy chữ tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ mai sau.

Ở thôn Cành Nàng, xã Bá Thước, ai cũng biết đến nghệ nhân ưu tú Hà Công Mậu. Mặc dù bước sang tuổi 80 nhưng ông vẫn miệt mài nghiên cứu, truyền dạy chữ Thái và lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc đến cộng đồng. Ông Mậu chia sẻ: “Ngay từ thủa nhỏ, tôi đã được cha dạy về những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Thái, đến năm 14 tuổi tôi đã đọc thông, viết thạo chữ Thái. Sau này, khi ra trường, tôi được phân công về làm ở nhiều vị trí, công việc khác nhau, nhưng tình yêu văn hóa và chữ viết của đồng bào dân tộc Thái trong tôi luôn cháy bỏng, thôi thúc tìm hiểu, gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau”.

Với niềm đam mê đó, ông đã đi nhiều địa phương, gặp gỡ nhiều người để tìm hiểu về các lễ hội truyền thống, tác phẩm văn học cổ, bản chữ cổ, phong tục, tập quán của người Thái. Không chỉ đam mê với văn hóa truyền thống tại địa phương, ông còn tích cực lan tỏa tình yêu đó đến với nhiều người. Từ những năm 1994, được sự quan tâm của Nhà nước, ông đã mở lớp chữ Thái đầu tiên tại thị trấn Cành Nàng (cũ), sau đó ông tiếp tục mở và dạy cho nhiều người dân ở các xã trên địa bàn huyện Bá Thước (cũ).

Để giúp học viên hiểu rõ hơn về ý nghĩa của từng câu, ông đã cẩn thận biên soạn nội dung giảng dạy gắn liền với thực tiễn hàng ngày, giúp học viên dễ nhớ hơn. Ông còn phối hợp với nhà nghiên cứu văn hóa Hà Nam Ninh nghiên cứu, sưu tầm và dịch nhiều cuốn sách cổ của người Thái sang tiếng phổ thông, điển hình như “Lịch sử của nhà phủ Mường Khoòng”, “Khun Lú - Nàng Ủa”, “Truyện thợ Khăm Panh”... Đây đều là tài liệu quý cho những người yêu thích, tìm hiểu về bản sắc của đồng bào dân tộc Thái.

Với 7 dân tộc anh em cùng sinh sống, Thanh Hóa là vùng đất hội tụ nhiều sắc màu văn hóa độc đáo. Trên khắp các địa phương trong tỉnh, vẫn còn nhiều người cao tuổi ngày ngày lặng lẽ gìn giữ, trao truyền những giá trị văn hóa quý báu bằng tất cả tâm huyết và tình yêu dành cho quê hương, dân tộc. Họ không chỉ là những “kho tàng sống” của di sản văn hóa, mà còn là những người thắp lửa, kết nối quá khứ với hiện tại, để những giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Bài và ảnh: Trung Hiếu