Ankara 2026: Khi NATO bước vào thời kỳ 3.0

Hội nghị Thượng đỉnh NATO 2026 tại Ankara không chỉ đánh dấu lần đầu tiên Thổ Nhĩ Kỳ đăng cai sau hơn hai thập kỷ, mà còn có thể trở thành một trong những kỳ họp mang tính bước ngoặt nhất của liên minh. Từ Ukraine đến Trung Đông, từ cam kết của Mỹ đến vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ, mọi đường gân chiến lược của NATO đều hội tụ tại Ankara. Hội nghị Thượng đỉnh 2026 vì thế không chỉ bàn về an ninh, mà còn là phép thử đối với sự gắn kết của liên minh trong một thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh ngày càng quyết liệt.

Ankara đã sẵn sàng cho Hội nghị Thượng đỉnh NATO 2026 – sự kiện được xem là phép thử lớn đối với tương lai và sự đoàn kết của liên minh quân sự lớn nhất thế giới. Ảnh: Aa.com.

Từ một liên minh quân sự đến một cấu trúc an ninh toàn diện

Ankara có thể không phải nơi NATO đưa ra quyết định lớn nhất trong lịch sử. Nhưng rất có thể đây sẽ là nơi liên minh thừa nhận rằng mô hình từng giúp họ duy trì ưu thế suốt hơn bảy thập niên không còn đủ để đối mặt với những thách thức của thế kỷ XXI.

Chương trình nghị sự vẫn xoay quanh những chủ đề quen thuộc như tăng chi tiêu quốc phòng, tiếp tục hỗ trợ Ukraine và củng cố năng lực răn đe trước Nga. Tuy nhiên, phía sau các nội dung đó là một câu hỏi lớn hơn: NATO sẽ duy trì ưu thế bằng cách nào khi môi trường an ninh đã thay đổi căn bản?

Chiến sự Nga - Ukraine kéo dài, bất ổn tại Trung Đông, cạnh tranh công nghệ, tấn công mạng, gián đoạn chuỗi cung ứng và áp lực từ Washington yêu cầu châu Âu chia sẻ nhiều hơn gánh nặng quốc phòng đang buộc liên minh phải nhìn nhận lại chính mình.

Ngày càng nhiều học giả gọi sự chuyển đổi này là "NATO 3.0". Đây không phải một NATO mới, mà là một tư duy mới. Nếu thời Chiến tranh Lạnh, liên minh được xây dựng để đối đầu Liên Xô; giai đoạn hậu Chiến tranh Lạnh tập trung vào các chiến dịch ngoài khu vực, thì nay NATO phải đồng thời ứng phó với các thách thức quân sự, công nghệ, kinh tế và địa chính trị.

Vì vậy, Hội nghị Ankara không chỉ bàn về Ukraine hay Nga. Công nghiệp quốc phòng, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, chuỗi cung ứng và khả năng chống chịu của xã hội đều trở thành nội dung trọng tâm. Đó là dấu hiệu cho thấy NATO đang chuyển từ tư duy ứng phó từng cuộc khủng hoảng sang xây dựng năng lực cạnh tranh chiến lược lâu dài.

Thổ Nhĩ Kỳ đổi vai

Là chủ nhà Hội nghị Thượng đỉnh NATO 2026, Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục khẳng định vị trí địa chiến lược đặc biệt, dù quan hệ giữa Ankara và nhiều đồng minh vẫn tồn tại không ít khác biệt. Ảnh: Getty Images.

Ít có quốc gia nào trong NATO thay đổi vị thế nhanh như Thổ Nhĩ Kỳ. Từ một “đồng minh khó lường”, nhiều lần bất đồng với Mỹ và Liên minh châu Âu (EU), Ankara đang dần trở thành mắt xích mà chính NATO cũng khó có thể thay thế.

Chỉ vài năm trước, việc mua hệ thống S-400 của Nga khiến Ankara bị loại khỏi chương trình F-35; tranh chấp tại Đông Địa Trung Hải và khác biệt về Syria, Libya hay quan hệ với Moskva nhiều lần khiến Thổ Nhĩ Kỳ bị xem là “ngoại lệ” trong liên minh.

Nhưng địa chính trị luôn thay đổi nhanh hơn những định kiến.

Chiến sự Nga - Ukraine, bất ổn Trung Đông và sự điều chỉnh ưu tiên chiến lược của Mỹ buộc NATO phải đánh giá lại giá trị của từng đồng minh. Trong bối cảnh đó, Thổ Nhĩ Kỳ nổi lên như một trong số ít quốc gia đồng thời sở hữu lợi thế về địa chiến lược, năng lực quân sự, công nghiệp quốc phòng và khả năng ngoại giao.

Nếu trước đây Ankara chủ yếu được xem là “lá chắn” ở sườn Nam NATO, thì nay nước này trở thành điểm giao cắt của hầu hết không gian chiến lược mà liên minh phải quan tâm: Biển Đen, Kavkaz, Trung Đông và Đông Địa Trung Hải. Việc kiểm soát eo biển Bosphorus và Dardanelles giúp Ankara giữ vai trò đặc biệt trong cán cân an ninh khu vực.

Không chỉ có vị trí địa lý, Thổ Nhĩ Kỳ còn nổi lên như một trung tâm công nghiệp quốc phòng với máy bay không người lái, tàu chiến, hệ thống tác chiến điện tử và năng lực sản xuất ngày càng hoàn chỉnh. Trong khi nhiều nước châu Âu mới bắt đầu khôi phục năng lực sản xuất quốc phòng, Ankara đã đi trước một bước.

Một lợi thế khác là khả năng duy trì đối thoại với nhiều bên đối địch. Thổ Nhĩ Kỳ vẫn giữ được quan hệ với cả Nga và Ukraine, đồng thời có ảnh hưởng tại Syria, Iraq, Libya và vùng Vịnh. Trong một thế giới ngày càng phân cực, khả năng kết nối này trở thành giá trị chiến lược mà ít đồng minh nào có được.

Việc Ankara đăng cai hội nghị vì thế không chỉ mang ý nghĩa nghi lễ. Đó là thông điệp cho thấy NATO đang đánh giá lại giá trị của các đồng minh trong một trật tự an ninh mới.

Sức mạnh không còn được đo bằng ngân sách

Những lá cờ Ukraine và EU bao quanh biểu tượng NATO phản ánh ưu tiên hàng đầu của liên minh: giữ vững hậu thuẫn dành cho Kiev, đồng thời bảo toàn sự thống nhất nội khối trước một môi trường an ninh ngày càng nhiều bất định. Ảnh: AP.

Nếu Ankara phản ánh sự thay đổi về vai trò của một đồng minh, thì câu chuyện lớn hơn của hội nghị năm nay nằm ở cách NATO đang định nghĩa lại chính sức mạnh của mình.

Trong nhiều năm, sức mạnh của NATO gần như được đo bằng tỷ lệ chi tiêu quốc phòng. Nhưng thực tế cho thấy ngân sách lớn không đồng nghĩa với năng lực quân sự lớn.

Chiến sự Nga - Ukraine phơi bày điểm yếu của châu Âu. Sau nhiều năm cắt giảm quốc phòng, các nước có thể tăng ngân sách rất nhanh nhưng không thể lập tức tăng sản lượng vũ khí. Đạn dược, tên lửa và hệ thống phòng không đều thiếu hụt, trong khi mở rộng năng lực sản xuất cần nhiều năm.

Vì thế, trọng tâm của Ankara không còn là chi bao nhiêu tiền, mà là biến nguồn lực thành sức mạnh răn đe.

Khái niệm sức mạnh quân sự cũng được mở rộng. Tiêu chuẩn hóa trang bị, phát triển công nghiệp quốc phòng, bảo đảm chuỗi cung ứng, trí tuệ nhân tạo, công nghệ không gian, an ninh mạng và các ngành công nghiệp lưỡng dụng đang trở thành những ưu tiên ngang hàng với việc triển khai lực lượng.

Nói cách khác, NATO đang chuyển từ tư duy “chi tiêu cho quốc phòng” sang “xây dựng năng lực quốc phòng”. Trong mô hình đó, nhà máy sản xuất tên lửa, dây chuyền bán dẫn hay mạng lưới vệ tinh đều trở thành một phần của sức mạnh răn đe.

Đó cũng là thách thức lớn nhất đối với châu Âu. Muốn gánh vác nhiều trách nhiệm hơn, các đồng minh không chỉ phải chi nhiều hơn mà còn phải sản xuất nhanh hơn, phối hợp hiệu quả hơn và đầu tư dài hạn hơn.

Một NATO ít phụ thuộc hơn vào Washington?

Phía sau những khí tài hiện đại là cuộc chuyển dịch chiến lược của NATO: từ phụ thuộc vào "chiếc ô an ninh" của Mỹ sang xây dựng một châu Âu có năng lực phòng thủ lớn hơn trong lòng liên minh. Ảnh: Picture Alliance.

Sự thay đổi lớn nhất của NATO không nằm ở ngân sách, mà ở quan hệ xuyên Đại Tây Dương.

Trong nhiều thập niên, Mỹ vừa là trụ cột quân sự vừa là trung tâm lãnh đạo của liên minh. Nhưng khi Washington ngày càng ưu tiên khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và liên tục yêu cầu châu Âu chia sẻ gánh nặng quốc phòng, NATO buộc phải thích ứng với một thực tế mới.

Điều đó không có nghĩa vai trò của Mỹ suy giảm. Washington vẫn giữ lợi thế áp đảo về răn đe hạt nhân, chỉ huy tác chiến, tình báo và khả năng triển khai lực lượng toàn cầu. Tuy nhiên, châu Âu sẽ phải đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn nếu muốn duy trì sức mạnh của liên minh.

Đây cũng là tinh thần của khái niệm "NATO 3.0": không phải một NATO thiếu vắng nước Mỹ, mà là một NATO cân bằng hơn về trách nhiệm.

Vì vậy, Ankara không chỉ là nơi bàn về Ukraine hay Nga. Hội nghị còn là phép thử đối với khả năng NATO duy trì đoàn kết trong bối cảnh lợi ích chiến lược giữa các đồng minh ngày càng đa dạng.

Kết luận: Ankara và diện mạo mới của NATO

Suốt hơn bảy thập kỷ, NATO được gắn kết bởi nguyên tắc phòng thủ tập thể. Nhưng trong bối cảnh địa chính trị biến động, thách thức lớn nhất của liên minh không còn là đối phó với một đối thủ chung, mà là duy trì sự thống nhất giữa các đồng minh. Ảnh: NATO alliance.

Hội nghị Thượng đỉnh NATO tại Ankara có thể sẽ không được ghi nhớ bởi một tuyên bố lịch sử hay một quyết định làm thay đổi cục diện thế giới ngay lập tức. Nhưng nhiều khả năng, đây sẽ là thời điểm liên minh bắt đầu thích ứng với một thực tế mới: an ninh của thế kỷ XXI không còn được quyết định chỉ trên chiến trường, mà còn trong các nhà máy, chuỗi cung ứng, phòng thí nghiệm công nghệ và khả năng duy trì sự đoàn kết giữa các đồng minh.

Sau hơn bảy thập niên tồn tại, NATO đang chuyển mình từ một liên minh quân sự truyền thống thành một cấu trúc an ninh toàn diện hơn, nơi sức mạnh được đo không chỉ bằng số lượng binh sĩ hay quy mô ngân sách quốc phòng, mà bằng năng lực công nghiệp, công nghệ, khả năng chống chịu và tốc độ thích ứng trước những biến động chiến lược.

Nếu Hội nghị Madrid năm 2022 đánh dấu sự trở lại của NATO sau cú sốc từ cuộc xung đột Nga - Ukraine, thì Ankara năm 2026 nhiều khả năng sẽ được lịch sử ghi nhớ như thời điểm liên minh bắt đầu định hình diện mạo của mình trong một kỷ nguyên chiến lược mới.

Thanh Liên