EU - Trung Quốc: Thỏa hiệp thương mại trước sức ép tái cân bằng quan hệ

Sau hai ngày đàm phán tại Bắc Kinh, Liên minh châu Âu (EU) và Trung Quốc đạt được đồng thuận về thương mại xe hybrid, tạo thuận lợi cho xuất khẩu đất hiếm và duy trì đối thoại về nhiều bất đồng kinh tế. Kết quả này giúp hai bên tránh nguy cơ căng thẳng thương mại leo thang trước mắt, nhưng những khác biệt về mất cân bằng thương mại, trợ cấp công nghiệp và khả năng tiếp cận thị trường vẫn đặt quan hệ kinh tế song phương trước sức ép điều chỉnh sâu rộng.

Thỏa hiệp để hạ nhiệt căng thẳng

Ngày 8 và 9/10, Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào và Cao ủy Thương mại và An ninh kinh tế Ủy ban châu Âu Maros Sefcovic tiến hành vòng tham vấn thương mại và đầu tư tại Bắc Kinh. Kết thúc đàm phán, hai bên đạt được đồng thuận về thương mại xe hybrid, nhất trí tiếp tục thảo luận về các cam kết giá đối với xe điện, tạo thuận lợi cho xuất khẩu đất hiếm và duy trì trao đổi về một loạt vấn đề liên quan đến thương mại, đầu tư và kiểm soát xuất khẩu. Hai bên cũng nhất trí duy trì tham vấn, với cuộc họp tiếp theo dự kiến vào tháng 3/2027.

Cao ủy Thương mại EU Maros Sefcovic cho biết thỏa thuận mở ra triển vọng cắt giảm hơn một nửa lượng xe hybrid và xe hybrid sạc điện Trung Quốc xuất khẩu sang EU. Tuy nhiên, hai bên chưa công bố đầy đủ chi tiết thực hiện. Đối với xe điện, Trung Quốc và EU sẽ tiếp tục thảo luận về cam kết giá và các thủ tục rà soát liên quan đến cuộc điều tra chống trợ cấp của EU.

Kết quả này giúp hạ nhiệt căng thẳng trước nguy cơ Brussels áp hạn ngạch nhập khẩu xe Trung Quốc. Dù vậy, đây mới là bước tiến ban đầu, chưa giải quyết toàn bộ tranh chấp thương mại song phương. Ông Sefcovic mô tả thỏa thuận là dấu mốc kết thúc “giai đoạn đàm phán đầu tiên”, cho thấy hai bên vẫn cần tiếp tục thương lượng để thu hẹp bất đồng.

Thâm hụt thương mại trở thành sức ép chiến lược

Động lực chính thúc đẩy EU điều chỉnh quan hệ thương mại với Trung Quốc là tình trạng mất cân bằng ngày càng nghiêm trọng. Thâm hụt thương mại hàng hóa của EU với Trung Quốc vượt 1 tỷ euro mỗi ngày. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen coi đây là bước ngoặt, đồng thời cam kết sử dụng mọi công cụ sẵn có để tái cân bằng thương mại.

Lập trường cứng rắn hơn đang hình thành trong EU. Đức và Pháp kêu gọi hành động mạnh mẽ trước những hoạt động thương mại mà hai nước cho là không công bằng, thậm chí đề xuất khả năng hạn chế doanh nghiệp Trung Quốc tiếp cận thị trường chung. Nghị viện châu Âu cũng thông qua nghị quyết kêu gọi các biện pháp kiên quyết đối với Bắc Kinh. Trong khi đó, 44 ngành công nghiệp châu Âu cảnh báo rằng nếu không thể ứng phó hiệu quả với cạnh tranh không công bằng và những yếu tố gây méo mó thị trường, châu Âu sẽ gặp khó khăn trong việc duy trì sản xuất, bảo vệ việc làm và thu hút đầu tư.

Tuy nhiên, EU cũng phải cân nhắc lợi ích từ hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc, vốn giúp giảm chi phí cho người tiêu dùng và doanh nghiệp. Vì vậy, bài toán của Brussels vì thế không đơn giản là hạn chế nhập khẩu, mà là tìm cách điều chỉnh quan hệ thương mại mà không làm tổn hại những lợi ích kinh tế đang tồn tại.

Ô tô và đất hiếm: Hai mặt của sự phụ thuộc lẫn nhau

Ngành ô tô là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ nhất những mâu thuẫn trong quan hệ thương mại EU - Trung Quốc. Theo các số liệu được công bố trong tư liệu đàm phán, lượng xe hybrid sạc điện nhập khẩu vào EU tăng 86% trong năm tính đến tháng 9, trong khi giá giảm 20%. Hơn một nửa số xe thuộc phân khúc này hiện có xuất xứ từ Trung Quốc. Trong năm 2025, xe Trung Quốc chiếm 30% tổng giá trị nhập khẩu xe hybrid sạc điện của EU.

Những con số này góp phần lý giải vì sao Brussels ngày càng quan tâm đến tác động của hàng nhập khẩu giá rẻ đối với ngành công nghiệp trong nước. Khi sản phẩm Trung Quốc gia tăng thị phần nhờ lợi thế về giá, các nhà sản xuất châu Âu phải đối mặt với sức ép cạnh tranh lớn hơn. Đối với EU, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng xe nhập khẩu mà còn liên quan đến khả năng duy trì cơ sở sản xuất, việc làm và sức hấp dẫn đầu tư của các ngành công nghiệp.

Dẫu vậy, việc hạn chế hàng nhập khẩu cũng có thể kéo theo những hệ quả đối với người tiêu dùng và doanh nghiệp sử dụng sản phẩm đầu vào từ Trung Quốc. EU đứng trước thế khó giữa việc tiếp nhận hàng hóa giá rẻ để giảm chi phí sinh hoạt và việc bảo vệ các nhà máy trong nước nhằm củng cố năng lực sản xuất.

Phía Trung Quốc cũng có những lợi ích cần bảo vệ. Nền kinh tế nước này phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu để bù đắp cho nhu cầu trong nước còn yếu. Việc duy trì khả năng tiếp cận thị trường châu Âu, với khoảng 450 triệu người tiêu dùng, có ý nghĩa quan trọng đối với đầu ra của lượng hàng hóa mà thị trường nội địa không thể hấp thụ hết.

Bên cạnh ô tô, đất hiếm là lĩnh vực thể hiện rõ sự phụ thuộc lẫn nhau giữa hai bên. Đây là nguyên liệu thiết yếu đối với công nghệ xanh, quốc phòng và công nghiệp ô tô châu Âu. Sau khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm trong năm 2025, EU lo ngại Bắc Kinh có thể sử dụng lợi thế nguồn cung như một công cụ gây sức ép.

Trong đàm phán lần này, Trung Quốc cam kết tiếp tục tạo thuận lợi cho việc cấp phép xuất khẩu đất hiếm và nam châm vĩnh cửu sang EU thông qua cơ chế “luồng xanh”. Ông Adam Dunnett, Tổng Thư ký Phòng Thương mại Liên minh châu Âu tại Trung Quốc, cho biết các doanh nghiệp châu Âu ủng hộ việc giải quyết mất cân bằng thương mại, nhưng muốn quá trình này diễn ra theo cách tương xứng, cụ thể và thông qua đàm phán. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao tính minh bạch và khả năng dự đoán trong nguồn cung đất hiếm.

Đòn bẩy đàm phán hay bước ngoặt chính sách?

Trong đánh giá về triển vọng quan hệ thương mại EU - Trung Quốc, ông Benson Wu, chuyên gia kinh tế trưởng về Trung Quốc tại Bank of America (BofA), nhận định EU đang “dần chuyển sang lập trường đối đầu hơn với Bắc Kinh trong các vấn đề thương mại và kinh tế”. Điều đáng chú ý hơn, theo chuyên gia này, là giọng điệu ngày càng cứng rắn từ các quốc gia thành viên chủ chốt, đặc biệt là Đức dưới thời Thủ tướng Friedrich Merz và Pháp dưới thời Tổng thống Emmanuel Macron. Việc hai nền kinh tế lớn nhất châu Âu ngày càng nhấn mạnh an ninh kinh tế, năng lực cạnh tranh công nghiệp và khả năng tiếp cận thị trường trên cơ sở có đi có lại cho thấy họ ngày càng ít chấp nhận hiện trạng trong quan hệ thương mại và đầu tư với Trung Quốc.

Dù vậy, ông Wu đánh giá nguy cơ EU lập tức triển khai một cơ chế hạn chế thương mại mới là tương đối thấp, bởi những công cụ như vậy thường đòi hỏi quá trình đàm phán kéo dài và xây dựng đồng thuận ở cấp độ toàn khối.

Theo ông, các thảo luận hiện nay nên được nhìn nhận chủ yếu như một chiến thuật đàm phán nhằm tăng cường đòn bẩy của EU trong thương lượng với Trung Quốc, hơn là dấu hiệu cho thấy những hạn chế đối với khả năng tiếp cận thị trường chung sắp được áp dụng.

Nhận định này giúp làm rõ ý nghĩa của thỏa thuận vừa đạt được. Brussels đang phát đi thông điệp rằng khối sẵn sàng sử dụng các công cụ chính sách để bảo vệ lợi ích kinh tế, nhưng vẫn ưu tiên đàm phán nhằm tìm kiếm giải pháp có thể chấp nhận được đối với cả hai bên. Bắc Kinh, trong khi đó, có động cơ duy trì thị trường xuất khẩu quan trọng và tránh để những bất đồng riêng lẻ lan rộng thành một cuộc chiến thương mại toàn diện.

Đối thoại tiếp tục, bất đồng chưa khép lại

Ngoài ô tô và đất hiếm, cuộc tham vấn tại Bắc Kinh còn đạt được đồng thuận trên nhiều lĩnh vực khác. Hai bên nhất trí tiếp tục đối thoại về khả năng tiếp cận thị trường Trung Quốc đối với thiết bị y tế châu Âu, thúc đẩy trao đổi kỹ thuật về hệ thống đặt chỗ máy tính, mỹ phẩm và dược phẩm, đồng thời khởi động đối thoại kỹ thuật về Quy định trợ cấp nước ngoài của EU.

Về sở hữu trí tuệ, hai bên cho biết đã bắt đầu giải quyết những vấn đề mang tính hệ thống và nhất trí tiếp tục hợp tác, hướng tới bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả, công bằng, minh bạch hơn. Trong vấn đề cải cách WTO, Trung Quốc và EU cam kết tăng cường trao đổi, hợp tác trên tinh thần cởi mở và xây dựng, hướng tới những tiến triển thực chất.

Phạm vi rộng của chương trình nghị sự cho thấy hai bên đang cố gắng quản lý bất đồng thông qua nhiều kênh song song, thay vì để tranh chấp ô tô chi phối toàn bộ quan hệ kinh tế. Tuy nhiên, việc đạt đồng thuận về đối thoại và quy trình chưa đồng nghĩa với giải quyết được những khác biệt căn bản về trợ cấp, năng lực sản xuất dư thừa, khả năng tiếp cận thị trường và mức độ cân bằng trong trao đổi thương mại.

Cao ủy Thương mại EU Sefcovic mô tả thỏa thuận vừa đạt được là dấu mốc kết thúc “giai đoạn đàm phán đầu tiên”. Cách diễn đạt này cho thấy Brussels xem kết quả tại Bắc Kinh là bước khởi đầu cho một quá trình thương lượng rộng hơn, chứ chưa phải thỏa thuận cuối cùng giải quyết các bất đồng. Trong thời gian tới, thách thức đối với cả EU và Trung Quốc sẽ là chuyển những cam kết chính trị thành kết quả thực tế: cải thiện khả năng tiếp cận thị trường, tăng tính ổn định của chuỗi cung ứng và xử lý những quan ngại về cạnh tranh mà không đẩy quan hệ thương mại vào vòng xoáy trả đũa.

Thỏa thuận ngày 9/10 vì thế vừa phản ánh khả năng thỏa hiệp của hai bên, vừa cho thấy mức độ phức tạp của quan hệ kinh tế EU - Trung Quốc. Đối thoại vẫn là lựa chọn được ưu tiên, nhưng sức ép tái cân bằng thương mại đang ngày càng lớn. Việc hai bên có thể duy trì đà thương lượng và thực hiện các cam kết đến đâu sẽ quyết định liệu thỏa thuận lần này có trở thành nền tảng cho một quan hệ thương mại ổn định, cân bằng hơn, hay chỉ là khoảng lặng tạm thời trước những bất đồng tiếp theo.

Thanh Vân