Iraq - Cơ hội và thách thức mới

Mỹ đã hoàn tất việc rút quân khỏi Iraq, khép lại hơn hai thập niên hiện diện quân sự và 12 năm sứ mệnh chống Nhà nước Hồi giáo (IS). Với Baghdad, đây là thời điểm để khẳng định chủ quyền và mở rộng không gian phát triển. Nhưng khi chiếc ô an ninh của Washington thu hẹp, Iraq cũng phải đối mặt với một phép thử khó hơn: liệu Nhà nước có đủ năng lực kiểm soát an ninh, kiểm soát vũ khí và tự định hình quan hệ với các trung tâm quyền lực bên ngoài?

Cơ hội khẳng định chủ quyền

Ngày 30/9 đánh dấu thời điểm những binh sĩ Mỹ cuối cùng rời khỏi Iraq, chấm dứt sứ mệnh của liên minh quốc tế chống IS tại nước này. Baghdad gọi đây là một bước ngoặt về chủ quyền, thậm chí dành những ngày đầu tháng 10 để đánh dấu sự kiện. Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi tuyên bố ngày 1/10 sẽ mở ra “một ngày mới” đối với nhà nước Iraq, khi nước này không còn sự hiện diện quân sự nước ngoài và hoàn tất chủ quyền quốc gia trên lãnh thổ.

Nhưng phía sau những nghi lễ ấy là một thay đổi thực tế: từ đây, trách nhiệm an ninh của Iraq không còn được đặt trong một cấu trúc mà quân đội Mỹ giữ vai trò trực tiếp như trước.

Điều đáng chú ý là sự ra đi của quân đội Mỹ không đồng nghĩa quan hệ Mỹ-Iraq kết thúc. Washington và Baghdad đã định hình một giai đoạn mới, trong đó hợp tác an ninh chuyển sang đào tạo, hỗ trợ, trao đổi và các cơ chế song phương thay vì sự hiện diện quân sự trực tiếp. Nói cách khác, câu hỏi đã thay đổi: không còn là Mỹ sẽ đóng bao nhiêu quân tại Iraq, mà là Iraq sẽ sử dụng khoảng không chủ quyền mới như thế nào.

Đây chính là cơ hội lớn nhất của Baghdad. Chủ quyền không còn chỉ là một khẩu hiệu gắn với việc quân đội nước ngoài rời khỏi lãnh thổ, mà có thể trở thành nền tảng để Nhà nước Iraq định hình lại các ưu tiên của mình: từ an ninh sang phát triển, từ quan hệ quân sự sang hợp tác kinh tế và từ vị thế một chiến trường trong các cuộc đối đầu khu vực sang vai trò chủ động hơn trong quan hệ quốc tế.

Nhưng cơ hội ấy chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm năng lực. Một Nhà nước chỉ thực sự có thêm chủ quyền khi đủ sức thực thi chủ quyền đó.

Cơ hội mở rộng hợp tác

Việc Mỹ rút quân cũng mở ra khả năng thay đổi cách Iraq nhìn về quan hệ với Washington và với thế giới bên ngoài. Renad Mansour, chuyên gia của Chatham House, nhận định quan hệ Mỹ-Iraq sẽ không biến mất mà có thể chuyển sang “những lĩnh vực khác, trong đó có quan hệ kinh tế”, thay vì tập trung chủ yếu vào an ninh như trước.

Đây là một chuyển dịch đáng chú ý. Trong nhiều năm, Iraq thường được nhìn qua lăng kính chiến tranh, chống khủng bố, lực lượng dân quân và cạnh tranh Mỹ - Iran. Nhưng một Iraq bước vào giai đoạn hậu hiện diện quân sự của Mỹ sẽ phải đặt những câu hỏi khác: làm thế nào thu hút đầu tư, phát triển năng lượng, mở rộng thương mại và biến vị trí địa lý của mình thành lợi thế thay vì điểm dễ tổn thương?

Chính Thủ tướng Ali al-Zaidi cũng nhiều lần nhấn mạnh mong muốn đưa Iraq trở thành một trung tâm kinh tế và năng lượng của khu vực, đồng thời mở rộng các quan hệ quốc tế. Washington cũng để ngỏ khả năng phát triển hợp tác thương mại và quốc phòng với một Iraq ổn định, có chủ quyền.

Nhưng đây không phải là sự thay thế đơn giản từ “an ninh” sang “kinh tế”. Muốn thu hút vốn, bảo vệ hạ tầng năng lượng và trở thành điểm kết nối khu vực, trước hết Iraq phải chứng minh rằng Nhà nước có khả năng bảo đảm an ninh trên chính lãnh thổ của mình.

Và đó là nơi cơ hội bắt đầu gặp thách thức.

Iraq có đủ sức tự bảo vệ mình?

Khi chiếc ô quân sự của Mỹ thu hẹp, câu hỏi lớn nhất không phải là Iraq có quân đội hay không, mà là quân đội Iraq có thể làm được đến đâu nếu phải tự mình gánh toàn bộ trách nhiệm?

Renad Mansour, chuyên gia của Chatham House, cho rằng các lực lượng Iraq nhìn chung đã có khả năng kiểm soát những mối đe dọa hiện nay mà không cần sự hỗ trợ quân sự trực tiếp của Mỹ. Tuy nhiên, những điểm yếu vẫn nằm ở tình báo, giám sát và một số năng lực chuyên biệt. Cựu Đại tá Lục quân Mỹ Myles B. Caggins III cũng đánh giá lực lượng Iraq và lực lượng quân sự người Kurd (Peshmerga) có khả năng ngăn IS tập hợp lực lượng lớn hoặc chiếm giữ các khu dân cư, nhưng việc thiếu những năng lực mà Mỹ từng cung cấp khiến nhiệm vụ trở nên khó khăn hơn.

Khoảng trống rõ nhất nằm trên bầu trời. Việc Mỹ rút đi kéo theo việc các hệ thống phòng không của Mỹ tại Erbil được đưa khỏi Iraq. Baghdad hiện tăng cường sử dụng máy bay không người lái cho nhiệm vụ trinh sát và từng vận hành các máy bay F-16 mà không cần lực lượng liên minh trực tiếp trong một khoảng thời gian. Iraq cũng tiến gần hơn tới việc mua các hệ thống phòng không từ Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ và Mỹ. Nhưng năng lực đang được xây dựng không đồng nghĩa khoảng trống đã được lấp đầy. Hassan Barari, Đại học Jordan, cho rằng Iraq hiện khó có khả năng bảo vệ hoàn toàn không phận trước tên lửa và máy bay không người lái.

Điều này cho thấy bài toán sau ngày 30/9 không phải một sự chuyển giao trắng - đen, từ “Mỹ bảo vệ” sang “Iraq tự bảo vệ”. Iraq đã có năng lực đáng kể và đang tiếp tục xây dựng năng lực mới, nhưng một số mắt xích quan trọng vẫn chưa hoàn chỉnh. Và những mắt xích ấy sẽ được thử thách bởi chính môi trường an ninh mà Iraq đang bước vào.

IS suy yếu, nhưng bài toán an ninh chưa kết thúc

Iraq hôm nay không còn đối mặt với IS của năm 2014. Tổ chức này đã mất lãnh thổ, suy giảm mạnh về quy mô và không còn khả năng dựng lại “nhà nước Hồi giáo” từng kiểm soát những vùng rộng lớn của Iraq và Syria. Các đánh giá của Liên hợp quốc cho thấy IS đang ở trạng thái suy yếu nghiêm trọng, trong khi số vụ tấn công đã giảm mạnh.

Nhưng một tổ chức khủng bố không cần kiểm soát một thành phố mới có thể trở thành mối đe dọa. Những tế bào IS vẫn tồn tại ở các khu vực sa mạc và miền núi; việc kiểm soát biên giới, thu thập thông tin tình báo và giám sát những vùng địa hình rộng lớn vẫn là nhiệm vụ lâu dài của lực lượng Iraq.

Bởi vậy, sự suy yếu của IS không đồng nghĩa bài toán an ninh đã được giải. Iraq còn phải xử lý một vấn đề thậm chí nhạy cảm hơn: ai thực sự kiểm soát sức mạnh vũ trang trên lãnh thổ Iraq?

Các lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) đã trở thành một bộ phận của hệ thống an ninh Iraq, nhưng một số nhóm vẫn duy trì chuỗi chỉ huy, ảnh hưởng chính trị và năng lực quân sự riêng. Chính phủ Baghdad từng đặt ngày 30/9 làm thời hạn để đưa vũ khí về dưới sự kiểm soát của Nhà nước. Nhưng sự phản đối của một số nhóm khiến kế hoạch phải lùi đến ngày 30/6/2027.

Chuyên gia Renad Mansour từng chỉ ra rằng đây là thách thức kéo dài đối với các chính phủ Iraq: làm thế nào thiết lập quyền lực thực chất của Nhà nước đối với hàng chục nhóm vũ trang hoạt động ngoài sự chỉ huy trực tiếp của chính quyền. Alina L. Romanowski, chuyên gia của Atlantic Council, cũng cho rằng một số nhóm cứng rắn vẫn chưa cho thấy dấu hiệu sẵn sàng giao nộp vũ khí và hội nhập vào các lực lượng vũ trang Iraq.

Đây là điểm mà bài toán an ninh chuyển thành bài toán xây dựng Nhà nước. Với IS, nhiệm vụ của Iraq là ngăn một tổ chức khủng bố khôi phục khả năng kiểm soát lãnh thổ. Với các lực lượng vũ trang khác, nhiệm vụ khó hơn là bảo đảm Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quyết định việc sử dụng vũ lực.

Vụ tấn công bằng máy bay không người lái từ lãnh thổ Iraq nhằm vào đường ống dầu của Saudi Arabia hồi tháng 9 là một minh chứng cho tính chất xuyên biên giới của vấn đề. Baghdad xác nhận các máy bay không người lái được phóng từ lãnh thổ Iraq, trong khi trách nhiệm cụ thể của nhóm nào vẫn gây tranh luận. Vụ việc cho thấy khả năng kiểm soát các lực lượng vũ trang không chỉ liên quan đến an ninh nội bộ, mà còn tác động trực tiếp tới quan hệ của Iraq với các nước láng giềng và vị thế của nước này trong khu vực.

Vì thế, thước đo mới của chủ quyền Iraq không chỉ là không còn quân đội Mỹ trên lãnh thổ. Thước đo khó hơn là liệu Baghdad có thể khiến mọi sức mạnh vũ trang cuối cùng phải quy về một quyền lực nhà nước hay không.

Cơ hội chỉ có ý nghĩa khi Iraq làm chủ được chính mình

Mỹ rút quân tạo cho Iraq một không gian chiến lược mới, nhưng không biến Iraq thành một hòn đảo tách khỏi những cạnh tranh địa chính trị xung quanh. Baghdad vẫn phải duy trì quan hệ với Washington, đồng thời xử lý những mối liên hệ sâu sắc với Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước vùng Vịnh, trong khi tìm kiếm thêm không gian kinh tế với những đối tác khác.

Bài toán vì thế không phải chọn đứng về bên nào, mà là làm thế nào để Iraq không trở thành địa bàn cho các bên khác giải quyết những cuộc cạnh tranh của họ. Điều đó đòi hỏi nhiều hơn việc rút quân nước ngoài. Iraq cần một lực lượng an ninh đủ năng lực, một hệ thống chỉ huy đủ thống nhất và một chính sách đối ngoại đủ linh hoạt để biến vị trí địa chiến lược thành lợi thế.

Chủ quyền không chỉ được đo bằng việc quân đội nước ngoài rời khỏi lãnh thổ. Chủ quyền còn được đo bằng khả năng Nhà nước kiểm soát an ninh, kiểm soát vũ khí và tự định hình các quan hệ của mình với thế giới bên ngoài. Và ngày 30/9 có thể khép lại một chương dài trong lịch sử Iraq. Nhưng chương tiếp theo mới là phép thử thực sự: Iraq sẽ làm gì với khoảng trống mà Mỹ để lại?

Bích Hồng