Từ bảo tồn đến phát huy lễ hội Chá Mùn

Lễ hội Chá Mùn của đồng bào Thái Đen ở xã Yên Thắng là sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng đặc sắc, kết tinh những giá trị tinh thần và sức mạnh gắn kết cộng đồng. Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024, lễ hội đang từng bước được phát huy thông qua quảng bá văn hóa, kết nối du lịch, góp phần lan tỏa bản sắc dân tộc và mở ra hướng phát triển mới cho địa phương.

Lễ hội Chá Mùn của người Thái, xã Yên Thắng được tái hiện trong lễ đón nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Theo quan niệm dân gian của người Thái Đen, Pó Then (Vua Trời) là đấng linh thiêng có quyền năng chữa lành bệnh tật, che chở cho con người. Từ niềm tin ấy, lễ hội Chá Mùn hình thành như một nghi lễ tạ ơn, gắn với hành trình hành nghề của các thầy mo Mùn. Lễ hội gồm nghi thức mời Pó Then, linh hồn các thầy mo Mùn đã khuất về dự cùng các trò chơi, trò diễn dân gian, gửi gắm ước vọng của con người có sức khỏe, cuộc sống yên vui, mùa màng thuận lợi.

Nổi bật trong không gian lễ hội là cây Bông (Boọc Mạy), được trang trí bằng hình tượng chim muông, hoa lá, con vật và nông cụ sản xuất, thể hiện thế giới quan, ước vọng của cư dân nông nghiệp. Những nghi thức cúng lễ, múa dâng lễ, phát lộc cùng tiếng trống, tiếng chiêng tạo nên không gian văn hóa vừa linh thiêng vừa gần gũi. Qua nhiều thế hệ, các giá trị ấy được cộng đồng gìn giữ, trao truyền, trở thành một phần bản sắc của người Thái Đen ở Yên Thắng.

Ông Lò Viết Lâm, Nghệ nhân mo Mùn tại xã Yên Thắng, chia sẻ: “Với người Thái chúng tôi, lễ hội Chá Mùn là phong tục được ông cha trao truyền, chứa đựng những thông điệp tốt đẹp mà thế hệ đi trước muốn gửi gắm cho con cháu. Giữ gìn lễ hội cũng là giữ gìn phong tục, nếp sống và bản sắc dân tộc. Tôi mong lớp trẻ hiểu được ý nghĩa ấy để tiếp tục gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ sau”.

Từ năm 2023, lễ hội Chá Mùn được địa phương phục dựng trong khuôn khổ lễ hội Mường Đeng. Tháng 8/2024, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo thêm cơ sở để địa phương đẩy mạnh bảo tồn, quảng bá di sản.

Đặc biệt, lễ hội Chá Mùn được tổ chức trong khuôn khổ Tuần Văn hóa Mường Đeng năm 2025 đã giới thiệu văn hóa truyền thống với các hoạt động giao lưu văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian, trưng bày sản phẩm, ẩm thực địa phương và chợ đêm, thu hút hàng nghìn du khách tham gia. Qua đó tạo thêm cơ hội để du khách tìm hiểu lễ hội trong không gian văn hóa rộng hơn, đồng thời khám phá phong tục, ẩm thực và đời sống của đồng bào địa phương. Nhiều cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch cũng đổi mới, tạo sức hút với du khách trong dịp này. Lễ hội Chá Mùn vì thế đã trở thành điểm nhấn trong hoạt động quảng bá hình ảnh Yên Thắng, góp phần tạo sức hút cho Tuần Văn hóa Mường Đeng.

Ông Vũ Thế Vinh, Chủ tịch UBND xã Yên Thắng, cho biết: “Chúng tôi xác định việc bảo tồn và phát huy lễ hội Chá Mùn cần gắn với khai thác tiềm năng du lịch của địa phương. Thông qua lễ hội Mường Đeng và các hoạt động quảng bá, xã mong muốn giới thiệu rộng rãi hơn những nét đặc sắc trong đời sống tín ngưỡng của đồng bào Thái Đen, thu hút du khách đến tìm hiểu, trải nghiệm. Qua đó, từng bước kết nối lễ hội với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, tạo cơ hội để người dân quảng bá sản phẩm, phát triển dịch vụ và nâng cao thu nhập”.

Năm 2026, lễ hội Chá Mùn tiếp tục được tổ chức trong hai ngày 17 và 18/10, với các hoạt động rước đồ lễ, thực hành nghi lễ, chợ phiên, giải bóng chuyền, không gian ẩm thực và trò chơi truyền thống. Chương trình nghệ thuật “Mường Đeng - hành trình di sản” cũng góp phần giới thiệu những nét văn hóa đặc trưng của địa phương. Việc kết hợp nghi lễ với các hoạt động trải nghiệm giúp mở rộng sức lan tỏa của lễ hội, từ đó kích cầu hoạt động du lịch địa phương.

Chị Đỗ Thị Vân, du khách đến từ xã Hậu Lộc, cho biết: “Tôi chưa từng tham gia lễ hội Chá Mùn nên rất tò mò. Biết năm nay có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, tôi đến sớm để trải nghiệm cảnh quan và ẩm thực địa phương. Việc tìm chỗ lưu trú cũng khá thuận lợi”.

Để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển, thời gian tới, xã Yên Thắng tiếp tục bảo tồn các nghi thức truyền thống, phát huy vai trò của nghệ nhân, đồng thời kết nối lễ hội với cảnh quan ruộng bậc thang, ẩm thực và đời sống bản làng. Khi người dân trực tiếp tham gia các hoạt động du lịch và hưởng lợi từ những giá trị văn hóa của quê hương, lễ hội Chá Mùn không chỉ được gìn giữ qua các thế hệ mà còn góp phần tạo sinh kế, quảng bá hình ảnh địa phương.

Bài và ảnh: Hương Quỳnh