Trống đồng Đông Sơn - Từ một dấu mốc trong hợp tác văn hóa đến phát huy tinh hoa ngàn đời (Bài 1): Trống đồng 2.000 năm tuổi trở về, lắng đọng một nền văn hoá

Trong hệ thống di sản văn hóa Đông Sơn, trống đồng là hiện vật tiêu biểu, một trong những biểu tượng rạng rỡ của văn hóa truyền thống Việt. Sự kiện chiếc trống đồng 2.000 năm tuổi vừa được phía Pháp trao trả cho Việt Nam trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Pháp mới đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - một dấu mốc quan trọng trong hợp tác văn hoá giữa hai quốc gia, không chỉ là hành động phù hợp với xu thế hợp tác quốc tế và định hướng của UNESCO mà còn thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau giữa các nền văn hóa. Đó cũng là niềm tự hào và trách nhiệm của xứ Thanh trong việc gìn giữ và lan toả tinh hoa văn hoá ngàn đời của cha ông.

Chiếc trống đồng Đông Sơn được Pháp bàn giao cho Việt Nam (Ảnh: Cục Hợp tác Quốc tế).

Dấu mốc trong hợp tác văn hóa Việt Nam - Pháp

Trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Pháp mới đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Văn hóa Pháp Catherine Pégard cùng đại diện Tổng cục Hải quan, Bộ châu Âu và Ngoại giao Pháp đã bàn giao cho phía Việt Nam một trống đồng thuộc văn hóa Đông Sơn có niên đại hơn 2.000 năm.

Hiện vật từng được lực lượng hải quan Pháp thu giữ tại sân bay Saint-Jacques de Rennes vào tháng 8/2014, sau đó được chuyển giao cho Bảo tàng Mỹ thuật Rennes bảo quản, phục chế từ tháng 11/2015.

Năm 2026, cơ quan chức năng Việt Nam bày tỏ nguyện vọng nhận lại hiện vật và được các cơ quan chức năng Pháp chấp thuận.

Việc trao trả được Bộ Văn hóa Pháp đánh giá là minh chứng cho quan hệ ngoại giao, hợp tác văn hóa giữa hai nước, đồng thời thể hiện cam kết của Pháp trong bảo vệ di sản văn hóa thế giới và thực thi Công ước UNESCO năm 1970.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông phát biểu tại lễ bàn giao trống đồng Đông Sơn ở Pháp (Ảnh: Cục Hợp tác Quốc tế).

Tại buổi lễ trao trả hiện vật, Bộ trưởng Bộ Văn hóa Pháp Catherine Pegard nêu bật vị trí trung tâm của văn hóa trong sợi dây liên kết nhân văn và trí tuệ lâu đời giữa hai quốc gia. Cả Pháp và Việt Nam đều hiểu sâu sắc giá trị của di sản văn hóa, nằm ở cốt lõi của bản sắc dân tộc và đối thoại giữa các quốc gia. Việc bàn giao trống đồng là minh chứng tuyệt vời cho sự trân trọng di sản văn hóa, qua đó góp phần củng cố vững chắc mối quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện giữa Việt Nam - Pháp.

Đồng tình với những chia sẻ của Bộ trưởng Bộ Văn hóa Pháp, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam Tạ Quang Đông cho biết, sự hồi hương của hiện vật trống đồng ngày hôm nay không chỉ là việc tiếp nhận một cổ vật quý giá, mà chính là sự trở về của một biểu tượng di sản, một phần hồn cốt văn hóa thiêng liêng của dân tộc Việt Nam.

Dấu ấn của một nền văn hóa rực rỡ

Văn hóa Đông Sơn có niên đại từ thế kỷ VII trước Công nguyên đến thế kỷ III sau Công nguyên, hình thành và phát triển trên một không gian rộng lớn ở khu vực Bắc bộ và Bắc Trung bộ.

Trên mảnh đất Thanh Hóa, những dấu tích của nền văn hóa này được phát hiện tại hơn 100 địa điểm, song tập trung chủ yếu ở khu vực đồng bằng, nơi hợp lưu của sông Mã và sông Chu. Đây cũng là không gian cư trú thuận lợi, nơi cư dân Việt cổ sớm hình thành đời sống nông nghiệp lúa nước, phát triển các nghề thủ công và giao lưu văn hóa.

Trống đồng Đông Sơn trưng bày tại Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện tỉnh.

Trong không gian ấy, trống đồng xuất hiện như một sản phẩm đặc biệt, vừa phản ánh trình độ kỹ thuật, vừa lưu giữ những dấu ấn sinh động về đời sống vật chất và tinh thần của cư dân đương thời.

Hiện nay, Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện tỉnh Thanh Hóa dẫn đầu cả nước về số lượng trống đồng Đông Sơn, với gần 60 chiếc. Trong số đó, trống đồng Cẩm Giang I là một trong những trống độc đáo, tiêu biểu của sưu tập trống đồng Đông Sơn. Trên mặt trống có những khối tượng vịt - biểu trưng cho nông nghiệp lúa nước. Năm 2013, trống đồng Cẩm Giang I đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia.

Bảo vật Quốc gia trống đồng Cẩm Giang I - hiện vật tiêu biểu của sưu tập trống đồng Đông Sơn.

PGS.TS Trịnh Sinh, trong bài viết “Xứ Thanh với văn hoá trống đồng” đã nhấn mạnh vị trí đặc biệt của vùng đất xứ Thanh trong lịch sử trống đồng Đông Sơn: “Không chỉ “nhân kiệt” mà xứ Thanh còn sinh ra “vật kiệt”. Đó là những chiếc trống đồng Đông Sơn nổi tiếng, tinh hoa lắng đọng của một nền văn hóa Đông Sơn từ hơn 2.000 năm trước. Mà chính tên đặt cho trống đồng loại I Heger ở ta, cũng như nền văn hóa rực rỡ sản sinh ra nó cũng bắt nguồn từ tên một ngôi làng nhỏ bé nằm ngay ven bờ sông Mã, nay đã trở thành phường Hàm Rồng của thành phố Thanh Hóa. Vinh dự cho địa danh Đông Sơn đã đi vào lịch sử của Việt Nam cũng như lịch sử tỉnh Thanh Hóa, cũng nổi danh toàn cầu như một trong những nền văn minh nổi tiếng thời cổ đại của nhân loại”.

Tên gọi Đông Sơn từ một địa danh bên sông Mã đã trở thành tên gọi của một nền văn hóa khảo cổ có vị trí quan trọng trong lịch sử Việt Nam. Cùng với đó, những chiếc trống được tìm thấy trong lòng đất xứ Thanh cung cấp thêm cứ liệu để nhận diện đời sống của các cộng đồng cư dân từng sinh sống trên vùng đất này.

Di sản xưa - sản phẩm văn hóa hôm nay

Giá trị của trống đồng không chỉ nằm ở tuổi đời hay kỹ thuật chế tác. Đằng sau mỗi hiện vật là câu chuyện về cộng đồng đã làm ra, sử dụng và trao gửi những thông điệp về nhân sinh quan và thế giới quan. Các phát hiện khảo cổ cho thấy, trống đồng từng hiện diện trong đời sống cộng đồng, trong nghi lễ, tín ngưỡng và những sự kiện quan trọng của cư dân Việt cổ.

Theo ông Trịnh Đình Dương, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện tỉnh: “Trống đồng trước hết là vật thể hiện quyền lực, vị thế của người sở hữu; đồng thời được sử dụng như một loại nhạc khí trong đời sống cộng đồng, nhất là vào những dịp quan trọng. Qua những chiếc trống còn lại đến ngày nay, hậu thế không chỉ nhận diện được một loại hình hiện vật khảo cổ, mà còn thấy được trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và đời sống tinh thần của cư dân xưa. Đáng chú ý, di sản trống đồng còn để lại dấu ấn trong nghề đúc đồng truyền thống của tỉnh, góp phần nối dài mạch nghề thủ công từ quá khứ đến hiện tại”.

Du khách Thái Lan tìm hiểu về trống đồng Đông Sơn tại Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện tỉnh.

Giá trị nghệ thuật của trống đồng Đông Sơn cũng là một phương diện đặc biệt. Những đường khắc nhỏ, đều và thanh mảnh trên bề mặt đồng cho thấy trình độ tạo hình của người xưa. Qua đó, hình ảnh cuộc sống ven sông Mã, sông Chu được khắc họa cô đọng nhưng giàu sức gợi, mỗi hiện vật mở ra một lát cắt về đời sống cư dân xứ Thanh hàng nghìn năm trước.

PGS. TS Trịnh Sinh nhận định: “Để biểu đạt được những cảm xúc thấy được qua cuộc sống và sản xuất trên những cánh đồng ven sông Mã, sông Chu, người dân xứ Thanh đã là những nhà mỹ thuật tạo hình dân dã tài ba, chỉ một vài nét khắc họa mà đã toát ra được cái thần thái của ngôi nhà sàn trên trống Quảng Xương, của dáng chim bay trên trống Thành Vinh, chim đang kiếm mồi trên trống Nông Cống. Có được những hoa văn đẹp, thanh mảnh như vậy còn nhờ đến tài năng đúc trống Đông Sơn mà nay vẫn còn lưu dấu ngàn năm ở tay nghề của thợ đúc đồng truyền thống của làng nghề Trà Đông hay đây đó ở tỉnh Thanh Hoá”.

Từ những hiện vật trong bảo tàng đến nghề đúc đồng truyền thống ở Trà Đông, mạch liên hệ giữa di sản và đời sống hôm nay vì thế vẫn còn hiện hữu. Việc đưa trống đồng vào hành trình phát triển du lịch đã từng bước được bắt đầu từ chính những câu chuyện về nền văn hóa Đông Sơn, về dòng sông Mã và sông Chu, về kỹ thuật đúc đồng, về những biểu tượng trên mặt trống và hành trình của từng hiện vật từ lòng đất... cho đến bảo tàng. Đó cũng là hướng tiếp cận để phát huy giá trị di sản trong phát triển du lịch bền vững, đồng thời mở ra không gian để các giá trị văn hóa truyền thống được tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

(Còn tiếp)

Hoài Anh

----

(Bài viết có sử dụng tư liệu trong các cuốn sách: Trống đồng Thanh Hóa, NXB Khoa học xã hội, năm 2013; Văn vật xứ Thanh, NXB Thế giới, năm 2016 .