Trầm tích lịch sử giữa đại ngàn

Giữa đại ngàn, Khu Di tích (KDT) lịch sử, văn hóa, thắng cảnh hang Bàn Bù (Ngọc Lặc) vừa lưu giữ dấu tích hào hùng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, vừa mở ra một không gian thiên nhiên giàu bản sắc. Gìn giữ những lớp trầm tích ấy, đánh thức tiềm năng du lịch văn hóa - lịch sử - tâm linh đang là hướng đi được địa phương khai thác hợp lý.

Rước kiệu nước thần tại Khu Di tích lịch sử, văn hóa, thắng cảnh hang Bàn Bù.

Dấu tích hào hùng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Ngọc Lặc là vùng đất lưu giữ nhiều dấu tích gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh xâm lược ở thế kỷ XV và sự ra đời của vương triều Lê. Trong mạch nguồn lịch sử ấy, KDT lịch sử, văn hóa, thắng cảnh hang Bàn Bù là một địa chỉ tiêu biểu, hội tụ núi rừng, hang động, suối nước cùng hệ thống di tích chùa Nán, đền thờ Mẫu Thoải, đền thờ vua Lê và các tướng sĩ nghĩa quân Lam Sơn.

Nổi bật giữa KDT là hang Bàn Bù - một trong những hang động còn giữ được vẻ kỳ vĩ, nguyên sơ của miền Tây xứ Thanh. Hang dài hơn 6km, có một cửa vào và hai cửa ra. Đi sâu vào lòng núi, du khách bắt gặp những thắng cảnh mang tên gọi giàu sức gợi như ruộng vua, ao vua, hang Bụt, thác Bạc, thác Vàng, động Tiên, cung Cấm. Dòng suối trong xanh lặng lẽ soi bóng những khối nhũ đá muôn hình, tạo nên vẻ đẹp vừa khoáng đạt, vừa huyền ảo giữa đại ngàn.

Theo tài liệu lưu giữ tại Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Ngọc Lặc: Hang và suối Bàn Bù từng là nơi tập hợp nghĩa quân, chế tạo vũ khí, đồng thời là một phòng tuyến quan trọng giúp nghĩa quân Lam Sơn nhiều lần đánh thắng quân Minh, góp phần tạo thế và lực để cuộc khởi nghĩa đi đến thắng lợi. Bởi vậy, mỗi vách đá, dòng suối nơi đây không chỉ mang dấu ấn của tạo hóa mà còn như lưu giữ âm vang của một thời dựng nước, giữ nước.

Sau ngày toàn thắng, Bình Định vương Lê Lợi lên ngôi vua nhưng vẫn không quên những năm tháng nếm mật nằm gai tại Bàn Bù. Tin vào sự phù trợ của thần linh, nhà vua sắc phong để dân làng phụng thờ Tĩnh Quang Ngọc Giám Thủy Lôi Lưu Thanh Thủy Thần (được hiểu là thần nước, Mẫu Thoải hay Mẹ Nước). Đồng thời cho phép dân bản tổ chức ăn mừng chiến thắng vào ngày 18 và 19 tháng Giêng hằng năm. Để tưởng nhớ công lao của vua Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn, người dân địa phương đã lập đền thờ vua Lê Lợi, khai quốc công thần Lê Lai, Nguyễn Trãi cùng các tướng sĩ có công đánh giặc dưới chân núi Bàn Bù.

Cùng với hệ thống đền thờ, chùa Nán còn gọi là Thiền tự Trúc Lâm Bàn Bù, cũng là một điểm nhấn trong không gian KDT. Trải qua thăng trầm lịch sử, ngôi chùa từng bị cháy, hư hỏng hoàn toàn, chỉ còn nền đất; đến năm 2016 đã được trùng tu với kiến trúc trang nghiêm, tọa lạc dưới chân núi.

Năm 2005, KDT được UBND tỉnh Thanh Hóa xếp hạng Di tích lịch sử, văn hóa, thắng cảnh cấp tỉnh và đưa vào quy hoạch tổng thể để bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị. Đến năm 2019, nơi đây tiếp tục được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh. Những dấu mốc ấy khẳng định giá trị nhiều mặt của Bàn Bù, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn di sản một cách bài bản, hài hòa với khai thác tiềm năng du lịch.

Gìn giữ di sản, mở hướng phát triển

Mỗi độ xuân về, trong hai ngày 18 và 19 tháng Giêng âm lịch, xã Ngọc Lặc tổ chức Lễ hội văn hóa - du lịch Bàn Bù. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm với các nghi thức truyền thống như rước kiệu, rước nước thần, dâng hương, tế lễ. Trong đó, nghi lễ rước nước là biểu tượng của mối dây gắn kết giữa quá khứ, hiện tại và tương lai của cộng đồng. Phần hội rộn ràng với các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao mang đậm bản sắc đồng bào các dân tộc địa phương và nhiều trò chơi, trò diễn dân gian.

Những năm qua, từ nguồn lực xã hội hóa, địa phương đã đầu tư xây dựng, tôn tạo nhiều hạng mục trong KDT, thu hút ngày càng đông phật tử, Nhân dân và du khách thập phương đến dâng hương, tham quan, vãn cảnh. Đồng chí Đặng Sỹ Thu, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Ngọc Lặc cho biết: Bàn Bù là địa danh giàu giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan đẹp gắn với những dấu tích quan trọng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và vương triều Lê. Đây còn là không gian văn hóa, tín ngưỡng có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tinh thần của Nhân dân, là địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ.

Từ nhận thức đó, xã Ngọc Lặc luôn quan tâm bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di tích; đẩy mạnh tuyên truyền, vận động Nhân dân chung tay bảo vệ cảnh quan, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Với định hướng đưa Bàn Bù trở thành điểm du lịch văn hóa - lịch sử - tâm linh tiêu biểu, địa phương đang tích cực huy động các nguồn lực tôn tạo di tích, đầu tư kết cấu hạ tầng, chỉnh trang cảnh quan, mở rộng không gian và nâng cao chất lượng phục vụ du khách. Địa phương chủ động thu hút các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp phát triển cơ sở lưu trú, nhà hàng, sản phẩm và dịch vụ du lịch phù hợp... để di tích không chỉ góp phần bảo tồn, nâng tầm di sản mà còn tạo thêm trải nghiệm cho du khách, mở ra cơ hội hình thành điểm đến liên kết trong khu vực, tạo sinh kế cho người dân.

Khi quá khứ được gìn giữ bằng trách nhiệm và hiện tại được vun đắp bằng tầm nhìn phát triển bền vững, những trầm tích trong lòng núi Bàn Bù sẽ tiếp tục tỏa sáng, trở thành điểm đến đặc sắc, hấp dẫn của miền Tây xứ Thanh, tạo nguồn lực mới trên hành trình phát triển kinh tế - xã hội xã Ngọc Lặc.

Bài và ảnh: Thu Hòa