Nhớ điệu Tú Huần tìm đường về Quỳ Chử

Trong bảng lảng khói sương của vùng đất cổ bên bờ sông Mã, có một thanh âm từ ngàn năm trước vẫn đều đặn vang lên, nhắc người đi xa nhớ lối tìm về. Đó là tiếng trống, tiếng sênh, tiếng “hẹ, hẹ” lặp lại sau mỗi câu hát của trò diễn Tú Huần.

Dưới mái Đình Trung, các thành viên Câu lạc bộ Tú Huần làng Quỳ Chử hăng say luyện tập.

Không biết chính xác đã trải qua bao nhiêu thế hệ, theo các tài liệu khảo cổ và lời các bậc cao niên, trò diễn Tú Huần đã định hình rõ nét từ thời Hậu Lê tại vùng đất cổ Quỳ Chử (xã Hoằng Giang), nơi có bề dày lịch sử hơn 3.500 năm. Ông Lê Ngọc Thắng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tú Huần làng văn hóa Quỳ Chử chia sẻ: “Trò diễn Tú Huần gắn liền với đời sống người dân, xuất phát từ thực tế lao động và sản xuất của cha ông, từng điệu múa lời ca đều là lời cầu chúc thái bình, cầu cho trăm họ yên vui, mùa màng tươi tốt".

Trò diễn Tú Huần được diễn xướng với sự tham gia của 14 người, bao gồm một người đóng vai bố, một người đóng vai mẹ và 12 người con, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc về cấu trúc gia đình và xã hội của người Việt cổ. Nội dung múa hát của trò diễn được chia làm hai phần rõ rệt, trong đó phần thứ nhất là cảnh người mẹ đặt tên cho các con: “Tôi sinh ra được ngần nấy chú/ Đến mùa xuân tìm các con về để tập tành dạy dỗ/ Cho nên nay tôi mới đặt tên cho các cô cùng là các chú/ Chú thứ nhất (dạ) mẹ đặt tên cho là chú Mõ/ Chú thứ hai (dạ) mẹ đặt tên cho là chú Sênh...”. Những câu hát nói, điệu múa trong phần này mang ý nghĩa triết lý rằng trong gia đình hay rộng hơn là xóm làng phải có người tổ chức, dẫn dắt mọi người theo mục đích đã được xác định, nhằm tạo nên sự thống nhất, đoàn kết. Phần thứ hai là màn múa hát ngợi ca cảnh sắc quê hương, đất nước thanh bình, phản ánh đời sống sinh hoạt, sản xuất, lao động của người dân. Động tác múa của trò Tú Huần có tạo hình gần giống hình người khắc trên trống đồng Đông Sơn, phản ánh nét văn hóa lâu đời của vùng đất cổ Quỳ Chử. Quá trình hát múa, bố mẹ ở giữa, các con múa hát và di chuyển theo vòng tròn xung quanh, tương tự như hình tròn và họa tiết trang trí trên mặt trống đồng.

Để trò diễn Tú Huần làng Quỳ Chử có được diện mạo như ngày hôm nay là một hành trình nỗ lực phục dựng và giữ gìn của nhiều thế hệ. Những năm 2000-2001, khi phong trào “Làng vui chơi, làng ca hát” được khởi xướng, trò diễn được quan tâm trở lại. Ban khôi phục lúc bấy giờ gồm ông Lê Đình Thế, Lê Đình Tao, Lê Văn Hưng đã nghiên cứu, tìm tòi, hiệu đính và chuẩn hóa lại toàn bộ lời hát, điệu múa vốn đã bị thất lạc hoặc tam sao thất bản theo thời gian.

Từ đốm lửa được nhen nhóm ấy, năm 2020, câu lạc bộ Tú Huần làng văn hóa Quỳ Chử chính thức được thành lập. Hiện nay, với 17 thành viên hoạt động trên tinh thần hoàn toàn tự nguyện, câu lạc bộ đã trở thành mái nhà chung của những tâm hồn yêu văn hóa làng. Định kỳ mỗi tháng một lần vào ngày chủ nhật, các thành viên tạm gác lại công việc riêng, tụ họp dưới mái đình cổ kính để cùng luyện tập. Ông Lê Hồng Quang, người đảm nhiệm vai diễn người bố tâm sự: “Đóng vai người bố không chỉ là diễn một vai, mà là gánh vác trách nhiệm giữ nhịp, điều phối để 12 người con phối hợp nhịp nhàng”. Đồng tình với bạn diễn, bà Nguyễn Thị Tấn chia sẻ thêm, mỗi dịp lễ hội Kỳ Phúc mùng 6 đến mùng 8 tháng 2 âm lịch, mọi người lại dốc hết tâm huyết biểu diễn vì niềm tự hào với di sản của cha ông, cốt sao mang lại niềm vui và lời cầu chúc bình an cho dân làng.

Nối dài ngọn lửa nhiệt huyết ấy, trò diễn Tú Huần của vùng đất cổ Quỳ Chử đang được tiếp tục trao truyền cho thế hệ kế cận. Dưới mái hiên Đình Trung cổ kính, các em Phạm Lê Bảo An, Hoàng Đoàn Hương Giang đang được các ông, các bà nắn từng điệu múa, nhịp sênh. Những ngày đầu tay chân còn lóng ngóng, lời hát cổ khó thuộc, giờ đây Hương Giang đã có thể hào hứng khoe: “Được các ông bà chỉ bảo tận tình, giờ cứ nghe tiếng trống là con lại muốn nhún nhảy theo. Con tự hào lắm vì được tham gia giữ gìn điệu Tú Huần của làng mình”. Hòa cùng lời con trẻ, người nghệ nhân lão thành gõ ngón tay xuống bàn tạo nhịp, say sưa hát lời ca xưa: “Làng ta có ngựa đầu làng/ Phát phú, phát quý, thọ tràng bách niên... hẹ hẹ...”.

Dẫu còn đó nỗi trăn trở, lo toan về kinh phí duy trì, về trang phục, đạo cụ khi câu lạc bộ vẫn hoạt động trên tinh thần hoàn toàn tự nguyện, nhưng sự bền bỉ của người dân nơi đây đã giữ cho trò diễn không bị lãng quên. Mỗi dịp lễ hội, tiếng trống, tiếng sênh của trò diễn Tú Huần vẫn rộn rã vang lên dưới mái Đình Trung. Thanh âm ấy đã nuôi lớn bao thế hệ người làng, kết nối quá khứ với tương lai bằng bản sắc độc đáo của quê hương.

Bài và ảnh: Minh Quyên