Khai quốc công thần Lê Lôi

Góp sức cùng với Bình Định vương Lê Lợi đánh thắng quân xâm lược nhà Minh trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ở thế kỷ XV có một danh tướng đã lập nhiều công trạng, đó chính là Khai quốc công thần Lê Lôi.

Di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh - đền thờ Lê tộc công thần ở xã Tân Ninh. Ảnh: Khắc Công

Theo tộc phả của dòng họ Lê Đình, Lê Lôi sinh ra và lớn lên ở Cổ Định xưa (nay là xã Tân Ninh). Ông là con trai út của tiến sĩ Lê Duy Duật. Nhà Hồ sau khi cướp ngôi nhà Trần, khiến lòng người oán giận, thừa cơ ấy, giặc Minh đã đem quân sang xâm lược nước ta, tàn sát Nhân dân, đốt nhà, cướp của. Chép về việc Lê Lôi tìm đến nghĩa quân Lam Sơn để phò Lê Lợi đánh giặc Minh, gia phả dòng họ Đinh Liệt ở Đông Cao (xã Trung Chính ngày nay) ghi rất rõ đó là vào ngày 18/8/1417. Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Lôi đã mang hết tài trí của mình cho cuộc kháng chiến, ông đã có mặt trong đoàn dũng tướng đội cỏ suốt đêm bơi xuôi dòng sông Chu để đoạt lại hài cốt của tổ tiên Lê Lợi bị giặc đào bới mang đi nhằm buộc Lê Lợi phải đầu hàng.

Tháng 8/1425, Lê Lôi cùng với Trần Nguyên Hãn và Lê Nổ dẫn quân giải phóng vùng Tân Bình (thuộc tỉnh Quảng Trị và TP Huế ngày nay). Trong trận này, ông được Bình Định vương Lê Lợi phân công chỉ huy đội quân mạnh nhất cưỡi voi đánh thẳng vào sườn địch, chém đầu tướng giặc là Nhậm Năng và giải phóng Tân Bình. Quân khởi nghĩa đã giành được một vùng rộng lớn làm căn cứ cho cuộc kháng chiến.

Tháng 1/1427, nhà Minh quyết định cử viện binh sang cứu Vương Thông. Trong lần chặn đánh quân tiếp viện, Lê Lôi cùng với Trịnh Khả đã tiêu diệt những đồn bốt của quân Minh đóng rải rác từ Việt Trì đi ải Lê Hoa - Hà Giang. Đồng thời, hành quân lên cùng với cánh quân của Phạm Văn Xảo đón đánh Mộc Thạch từ Tây Bắc tiến xuống... Sau khi nghe tin tướng Liễu Thăng bị thua trận, ông đã tung quân tiêu diệt 2 vạn quân địch, bắt sống trên 1.000 tên cùng rất nhiều lương thảo. Đây cũng là trận đánh cuối cùng, khiến Vương Thông và quân giặc ở thành Đông Quan buộc phải đầu hàng và rút quân về nước. Đất nước được hòa bình sau 10 năm gian khổ trường kỳ kháng chiến. Có thể nói, hầu như trong bất kỳ trận đánh quan trọng nào của nghĩa quân Lam Sơn, đều có mặt Lê Lôi.

Năm 1428, sau khi Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Thuận Thiên năm thứ nhất, khảo công khen thưởng các tướng sĩ trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Lôi nằm trong danh sách 13 vị tướng được phong tước quan nội hầu với danh vị Ngân Thanh Quan Lộc Đại phu Tả Xa kỵ vệ Đại tướng quân. Sau này, Lê Lôi xin về làm Xa kỵ đồng tổng quản kiêm Đô tổng quản phủ lộ Thanh Hóa. Vài năm sau, vì tuổi cao sức yếu ông xin về nghỉ tại quê nhà, làm chánh xã, luôn giữ mực công bằng, được người dân yêu mến, nể trọng. Ống mất lúc 73 tuổi. Ông có 3 người con trai đều phục vụ trong triều. Đặc biệt sau này, Lê Lôi có 3 cháu nội là Lê Hậu làm tới Xa kỵ tướng quân; Lê Bính làm Võ hậu tướng quân; Lê Uyển làm Đô đốc Cẩm y vệ phụ quốc Thượng tướng quân đô chỉ huy sứ. Hậu duệ của ông sau này đổi tên lót là Lê Đình. Hiện nay, Đền thờ Lê Lôi (hay còn gọi là Lê tộc công thần) ở xã Tân Ninh còn lưu giữ 5 đạo sắc phong. Năm 1999, đền thờ được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Theo các vị cao niên trong dòng họ Lê Đình, hiện nay tài liệu về Đại phu tả Xa kỵ vệ Đại tướng quân Lê Lôi không còn nhiều, cũng không biết chính xác ngày giỗ kỵ của cụ. Tuy nhiên, những cống hiến của cụ đã góp phần làm nên thắng lợi của nghĩa quân Lam Sơn. Để tưởng nhớ công lao của cụ, những năm qua con cháu dòng họ đã chung tay sửa sang lại đền thờ khang trang, to đẹp.

Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Tân Ninh, Nguyễn Tài Tuệ, cho biết: “Đền thờ Lê Lôi là một di tích lịch sử văn hóa ở vùng đất văn hiến Cổ Định xưa. Từ di tích này, những giá trị truyền thống của vùng đất được kết tinh một cách sâu đậm và có hệ thống. Với ý nghĩa đó, Đền thờ Lê Lôi không những là niềm tự hào của dòng họ Lê mà trở thành niềm tự hào của người dân Tân Ninh ngày nay”.

Khắc Công