Nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Lệnh Tân - dấu ấn truyền thống hiếu học trên đất Thiệu Hóa

Tọa lạc trên vùng đất giàu truyền thống văn hóa và lịch sử xã Thiệu Hóa, nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Lệnh Tân là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử cùng truyền thống hiếu học quý báu. Không chỉ là nơi tri ân, tưởng nhớ một người con ưu tú có nhiều đóng góp cho quê hương, di tích còn góp phần bồi đắp lòng tự hào, giáo dục thế hệ trẻ hôm nay về tinh thần tôn sư trọng đạo, ý chí vươn lên và khát vọng cống hiến.

Con cháu dòng họ Nguyễn Lệnh dâng hương tại nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Lệnh Tân.

Theo phả tộc của dòng họ Nguyễn Lệnh và cuốn “Đại Việt sử ký tục biên”, Tiến sĩ Nguyễn Lệnh Tân (1726-1777) được cha mẹ nuôi ăn học, vốn thông minh sáng dạ lại chăm đèn sách bút nghiên, nên đã thông lầu kinh sử khi tuổi còn niên thiếu. Năm 1747 ông dự định thi Hương nhưng không may cha mất, phải chịu tang cha nên đành gác lại việc thi cử. Đến năm 1750 ông thi Hương lần đầu chỉ đỗ ba vòng đạt giải Sinh đồ loại ưu. Năm 1753 thi đỗ Hương cống. Mùa xuân 1754 và các khoa kế tiếp thi Hội nhưng không đỗ để dự thi đình. Gặp kỳ thi sĩ vọng ông thi đỗ và được bổ chức Huấn đạo, chức quan coi việc học ở cấp huyện. Năm 1763 ông thi đỗ Tiến sĩ.

Cuộc đời làm quan của ông đã được nhiều sách ghi chép lưu tích, nhất là cuốn “Đại Việt sử ký tục biên”. Thời kỳ này loạn thần, thổ phỉ nổi lên nhiều, quấy phá khắp nơi, dưới quyền của Bùi Thế Đạt, ông có công dẹp loạn thần ở Nghệ An. Sau khi dẹp giặc cỏ, tháng 1/1770, Nguyễn Lệnh Tân được bổ cử vào làm ở Hàn lâm viện. Ở đây ông đã được phong đến chức Hàn lâm viện thị độc (hàm chính ngũ phẩm) cho đến tháng 9/1774, ông lại tự nguyện tham gia vào đoàn quân của Thống soái Hoàng Ngũ Phúc vào đàng trong dẹp loạn.

Chính tư tưởng tiên phong, dám từ bỏ chức tước trong Hàn lâm viện để xin tòng quân đánh giặc là một trong những điều đáng nhớ ở Nguyễn Lệnh Tân. Ngoài ra, ông còn có tố chất của một người làm ngoại giao, thông kinh thư, hiểu tích sử, ứng biến tài ba, cương nhu đúng lúc. Việc Nguyễn Lệnh Tân nhiều lần được triều đình cử đi làm khâm sai, sứ giả, cho thấy ông là người văn võ song toàn, cơ mưu, trí tuệ hơn người lại có tài ngoại giao, cũng là con người chính trực, dám nói thẳng. Ông từng dâng lên bản tấu: Cầu (Phạm Ngô Cầu) hèn nhát, làm lỡ việc, Thuận Quảng tất mất ở tay người ấy, xin chém đầu đi mà dùng tướng khác, may ra có thể giữ được Thuận Quảng”. Tháng 12/1776 ông được điều về triều làm ở Nội thần, và không lâu sau đó Chúa Trịnh đã cử làm khâm sai đi Phú Xuân để điểm duyệt quân số.

Xong việc trở về triều, Chúa Trịnh cử ông giữ chức Tham chính Sơn Tây, và ông mất ngày 21/10 (âm lịch). Sau khi ông mất, được chúa phong chức Hữu thị lang Công bộ (tòng tam phẩm), tặng hàm “Gia hành đại phu”, và ban tên thụy Vỹ Đạt.

Nhìn lại quãng đời làm quan của Nguyễn Lệnh Tân cho thấy, ông là người văn võ song toàn, thanh liêm, chính trực, nhân cách, đức cao, tâm sáng; không cầu an, không ngại khó, có tư tưởng tiên phong xả thân vì việc nghĩa, có năng lực chính trị, quân sự, ngoại giao đã được Chúa và triều đình tin tưởng giao nhiều việc trọng. Chỉ làm quan 14 năm (1764-1777) mà thăng từ bát phẩm lên hàng tam phẩm (5 bậc), chứng tỏ ông có nhiều công trạng, cống hiến hết mình cho triều đình, đất nước. Thật tiếc là ông ra đi khi mới 52 tuổi, đang độ chín của tài năng và kinh nghiệm để cống hiến cho dân, cho nước.

Ông Nguyễn Lệnh Đông, hậu duệ đời thứ 7 của Tiến sĩ Nguyễn Lệnh Tân, cho biết: Năm 2006, nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Lệnh Tân được UBND tỉnh công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Trải qua nhiều biến cố, thời tiết khắc nghiệt, nhà thờ có tuổi đời gần 120 năm sau thời gian dài xuống cấp, hư hỏng, đến năm 2012 cùng với sự ủng hộ của chính quyền địa phương, con cháu dòng họ đã đóng góp tiền của, công sức để trùng tu, tôn tạo lại nhà thờ. Sự tri ân tiền nhân này đã thêm lần nữa khẳng định của con cháu về truyền thống trọng chữ, trọng đức của cha ông”.

(Bài viết có sử dụng tư liệu trong cuốn phả tộc của dòng họ Nguyễn Lệnh và sách Đại Việt sử ký tục biên).

Bài và ảnh: Khắc Công